جستارهایی در فلسفه و کلام

جستارهایی در فلسفه و کلام

بررسی کارکردهای خوف از منظر الهیات ابو حامد محمد غزالی (با تأکید بر إحیاء علوم الدین) و با نگاهی اجمالی به اندیشه‌های رودلف اتو

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفان
چکیده
مقالۀ حاضر با رویکردی تحلیلی - توصیفی به بررسی جایگاه «خوف» در نظام سلوکی و الهیاتی امام محمد غزالی می‌پردازد و آن را در پرتو در اندیشه‌های رودلف اُتو، به‌خصوص تجربۀ امر مینوی یا نومینوس، تحلیل می‌کند. در گام نخست، کارکردهای الهیاتی خوف در دستگاه فکری غزالی تبیین می‌شود و در گام دوم نسبت آن با تجربه نومینوس یا امر مینوی در نظر اُتو، البته با محوریت مهابت و جذبه، مورد واکاوی قرار می‌گیرد. در پرتو این تحلیل و واکاوی درمی‌یابیم که خوف در نگاه غزالی مفهومی فراتر از ترس اخلاقی یا واکنش روان‌شناختی است؛ و به واقع حالتی وجودی و معرفتی است که از درک عظمت و جلال بی‌پایان الهی سرچشمه می‌گیرد و انسان را به مراقبه، توبه و محبت خداوندی سوق می‌دهد. در مقابل، اُتو مهابت را به‌مثابه نخستین واکنش انسان در مواجهه با امر قدسی می‌فهمد؛ تجربه‌ای که آمیزه‌ای از ترس رازآلود و جذبه‌ای شگرف است. یافته‌های مقالۀ حاضر نشان می‌دهد که نظریۀ اُتو قابلیت آن را دارد تا چارچوب مفهومی مناسبی برای فهم تجربۀ خوف در عرفان اسلامی فراهم کند؛ زیرا خوف در الهیات عرفانی غزالی به تجلی عینی احساس مهابت می‌ماند که از سطح ادراک نظری فراتر رفته و در مسیر سلوک معنوی به تجربه‌ای وجودی و تحول آفرین تبدیل می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اکبری کلهری، نرگس. مفهوم زهد در اندیشۀ امیرالمؤمنین (ع) و مقایسۀ آن با دیدگاه امام محمّد غزالی. به راهنمایی دکتر حسین رحیم‌زاده، پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد، رشتۀ علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشگاه قرآن و حدیث پردیس تهران، 1395.
توکلی پور، محمد. «بررسی مبانی رویکرد غزالی به زبان عرفانی و وحی». پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، سال هشتم، ش. اول ( 1398)، 63-82.
چادستر، دیوید. شور جاودانگی. ترجمۀ غلامحسین توکلی، چاپ دوم، قم: ادیان و مذاهب، 1393.
زرین‌کوب، عبدالحسین.  جستجو در تصوف. چاپ ششم، تهران: امیرکبیر، 1385.
سروش، عبدالکریم. قصۀ ارباب معرفت. تهران: انتشارات صراط، 1388.
شیرالی، اکرم. بررسی مسئلهٔ خوف و رجاء از دیدگاه امام علی (ع) و امام محمّد غزالی، به راهنمایی دکتر سید محمد بنی‌هاشمی، مشاور دکتر عبدالحسین طریقی، دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، 1392.
شیمل، آنه ماری.  ابعاد عرفانی اسلام. ترجمۀ عبدالرحیم گواهی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1374.
علوی، رقیه و دیگران. «محبت و معرفت در آثار غزالی». عرفان اسلامی، ش. 62 (1398): 264-281.
غزالی، محمد. کیمیای سعادت. ارومیه: مؤسسهٔ انتشاراتی حسینی اصل، 1397.
غزالی، محمد. احیاء علوم الدین. ترجمۀ مؤیدالدین محمد خوارزمی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1392.
غزالی، محمد.  الاربعین. ترجمۀ برهان‌الدین حمدی. تهران: انتشارات اطلاعات، 1381.
غزالی، محمد، روضه الطالبین و عمده السالکین. بیروت: دار النهضه الحدیثه. بی­تا.
غزالی، محمد. المقصد الاسنی فی شرح اسماءالله الحسنی. ترجمۀ احمد حواری نسب، تهران: احسان، 1375.
غزالی، محمد. مشکات الأنوار. ترجمۀ صادق آیینه‌وند، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1364.
گریفل، فرانک. غزالی. ترجمۀ رضا زرین‌کمر، تهران: نگاه معاصر، 1399.
فرضعلی، فاطمه؛ حسینی شاهرودی، سید مرتضی.«رویکرد پدیدارشناسانۀ سید حیدر آملی و رودلف اتّو به امر قدسی». فصلنامۀ اندیشۀ دینی دانشگاه شیراز، پیاپی 41، ( 1390) : 80-49.
محمدی، علی؛ صوفی، مجتبی. «بررسی حضور امر قدسی (شهودی) در غزلیات مولانا باتکیه‌بر نظریه‌های رودلف اُتو». پژوهش‌های ادب عرفانی )گوهر گویا(، سال11، ش.4 ( 1396) : 113-137.
محمدی گم یک، هاجر.مرگ‌اندیشی از دیدگاه امام محمد غزالی و عبدالرحمن جامی. به راهنمایی دکتر پرویز عباسی داکانی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی ،گروه معارف اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، 1392.
نراقی، آرش.  آینۀ جان مقالاتی درباره­ احوال و اندیشه­های مولانا جلال‌الدین بلخی. تهران: نگاه معاصر، 1394.
نصر، سید حسن؛ لیمن، الیور. تاریخ فلسفه اسلامی. تهران، نشر حکمت، 1383.
همایی، جلال‌الدین. غزالی نامه. چاپ سوم، تهران: نشر نما، 1368.
Alkhouri, K. I.  The numinous experience in the light of psychology of religion. Theophany, 5, 2023.
Almond, P. C. Rudolf Otto: An introduction to his philosophical theology. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1977.
Cilliers , Johan. "Mysterium tremendum et fascinons: Liturgical perspectives on the approach to God"die Skriflig/In Luce Verbi. 43(1), (2009):1-33.
Gooch, T. A.  The numinous and modernity: An interpretation of Rudolf Otto’s philosophy of religion. New York: Walter de Gruyter, 2000.
Husserl, E. Logical investigations (2nd ed., Vols. 1–2, D. Moran, Ed.). London: Routledge, 2001.
Otto, Rudolf. The idea of the holy: An inquiry into the non-rational factor in the idea of the divine and its relation to the rational (4th rev. ed., J. W. Harvey, Trans.). London: Humphrey Milford / Oxford University Press, 1926.
Raphael, M. Rudolf Otto and the concept of holiness. Oxford: Oxford University Press, 1997.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهارو تابستان1405
شهریور 1405
صفحه 103-130

  • تاریخ دریافت 16 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 23 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 02 آذر 1404