بازسازی شبکه معنایی وجدان با تأکید بر دلالت اخلاقی آن در اندیشه علامه جعفری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مجید ابوالقاسم زاده

استادیار دانشکاه معارف اسلامی قم، ایران

10.22067/epk.2026.97169.1506

چکیده

وجدان و وجدان اخلاقی، از جمله مسائلی است که اکثر فیلسوفان درباره آن سخن گفته و دیدگاه‌های متعددی را مطرح نموده‌اند. یکی از آنها علامه محمدتقی جعفری است که بیشتر از دیگر حکمای معاصر به این مسئله پرداخته و در عین‌حال، عبارات مبهم و چالش‌برانگیزی به‌ویژه در مباحث معناشناختی وجدان در آثار ایشان یافت می‌شود بدون آنکه به راه‌های حل این چالش‌ها اشاره شده باشد. مهم‌ترین این چالش‌ها، ترادف وجدان با نفس، روح، قلب، فطرت، عقل نظری و عقل عملی و تغایر آن با هر یک از آنها است. این بحث را نباید تنها یک نزاع لفظی تلقی کرد؛ زیرا ثمره‌های علمی متعددی به‌ویژه درباره کارکرد وجدان و وجدان اخلاقی بر آن مترتب است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، رفع چالش معناشناختی وجدان و بازسازی شبکه معنایی آن را هدف خود قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انسان غیر از نفس و قوای آن، قوه مستقل دیگری به‌نام وجدان ندارد. در نتیجه وجدان را در اندیشه علامه جعفری به‌یک معنا باید همان نفس یا روح دانست که چون حقیقت و سرشت انسان را تشکیل می‌دهد، فطرت نامیده می‌شود و چون از قوایی همچون عقل برخوردار است، بنابر قواعدی مانند «بسیط الحقیقه کلّ الأشیاء و لیس بشیءٍ منها»، هم باید آن را عقل دانست و هم مغایر با عقل. درباره رابطه وجدان با اخلاق، اگر وجدان همان عقل عملی باشد، بین وجدان و وجدان اخلاقی رابطه تساوی برقرار است؛ و اگر وجدان اخلاقی مرتبه برتر وجدان باشد، وجدان اخلاقی مغایر با مطلق وجدان و اخص از آن خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

وجدان

وجدان اخلاقی

شبکه معنایی وجدان

چالش‌های معناشناختی وجدان

محمدتقی جعفری

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---