بررسی رویکرد ملاصدرا در نسبت میان عقل و دین

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

هانیه کوهی حاجی ابادی ¹

محمد بنیانی ²

¹ استادیار گروه معارف اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران.

² دانشیار دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

10.22067/epk.2026.95109.1474

چکیده

مسئله نسبت میان عقل و دین یکی از کانونی‌ترین مباحث فلسفه دین در سنت اسلامی است که اهمیت آن فراتر از زمینه تاریخی، به مباحث معاصر نیز امتداد می‌یابد. این مقاله با هدف تحلیل فلسفی و ارزیابی انسجام معرفتی دیدگاه ملاصدرا، به بررسی نحوه صورت‌بندی نسبت عقل و وحی در حکمت متعالیه می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که سازوکار هماهنگی عقل فلسفی و وحی دینی در حکمت متعالیه چگونه تبیین می‌شود و این تبیین با چه چالش‌های نظری مواجه است. روش تحقیق، تحلیلی ـ انتقادی و مبتنی بر خوانش مفهومی آثار ملاصدراست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ملاصدرا دو رویکرد در تبیین این نسبت ارائه می‌کند: نخست، رویکرد اتحادی ـ عرضی که بر هم‌راستایی و هم‌افقی عقل و دین تأکید دارد؛ و دوم، رویکرد تقدمی ـ طولی که در آن وحی به‌عنوان افق نهایی حقیقت و معیار غایی صدق تلقی می‌شود. برآیند این تحلیل حاکی از آن است که تبیین رایج مبتنی بر سلسله‌مراتبی بودن ادراک، به‌تنهایی برای توضیح نسبت عقل و دین کفایت نمی‌کند. با این حال، از طریق تفکیک دقیق میان سطح متافیزیکی داوری درباره مراتب حقیقت و سطح روش‌شناختی فعالیت عقلانی، می‌توان از انسجام فلسفی حکمت متعالیه در تبیین نسبت عقل و دین دفاع کرد.

کلیدواژه‌ها

صدرالمتالهین

فلسفه اسلامی

عقل استدلالی

معرفت‌شناسی دینی

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---