تحلیل فلسفی اسم «قریب» در دعای جوشن کبیر، بر پایه مبانی حکمت متعالیه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

مرتضی لطفی ¹

محمدجواد جعفری زاده ²

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22067/epk.2026.98910.1542

چکیده

دعای جوشن کبیر از مهم‌ترین ادعیه مأثوره و شامل هزار و یک اسم از اسماء الهی است. یکی از این اسماء که ریشه‌ای قرآنی دارد، اسم «قریب» می‌باشد که در 9 فراز از دعا با اختلاف در تعابیر به کار رفته است. پژوهش حاضر با شیوه تحلیلی توصیفی و با روشی مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای، در صدد تحلیل فلسفی این فرازها با محوریت مبانی حکمت صدرایی است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که قرب خداوند در دعای جوشن کبیر، قربی وجودی و احاطی معرفی شده است که در مقابل قرب او هیچ بُعدی متصور نیست؛ و بُعد تنها از جانب بندگان معنا پیدا می‌کند. بنابراین در این دعا از دو منظر به قرب الهی نظر شده است؛ از جانب حق به خلق، و از جانب خلق به حق. از جانب اول، قرب احاطی خداوند نسبت به همه موجودات به یک وزان و به یک منوال است؛ و از جانب دوم، قرب به‌نحو معرفتی و حضوری است که بر اساس درجه وجودی بندگان، شدت و ضعف می‌پذیرد. فرازهای یادشده از دعای جوشن کبیر به ‌آموزه‌های حِکمی بلندی همچون: «وحدت و بساطت وجود، احاطه وجودی خداوند، استواء نسبت خداوند به خلق، عین الربط بودن هستی‌ها به خداوند، توحید افعالی، و تشبیه در عین تنزیه» دلالت دارند. در نهایت، این جستار نه تنها بر ظرفیت بی‌بدیل حکمت متعالیه در تبیین ژرف معارف اهل‌بیت(ع) تأکید ورزیده، بلکه به تطابق مبانی حکمی و آموزه‌های وحیانی و پیوند عقل و نقل رهنمون می‌گردد.

کلیدواژه‌ها

دعا

جوشن کبیر

قرب الی الله

قریب

حکمت متعالیه

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---