بازخوانی دیدگاه اقبال لاهوری و علامه طباطبایی درباره ی نسبت میان دین و فلسفه با محوریت کتاب سیر فلسفه در ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

فردین جمشیدی مهر

استادیار و عضو هیأت علمی گروه الهیات (فلسفه) دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران

10.22067/epk.2026.95747.1488

چکیده

مسئله ی اصلی این مقاله،بررسی نسبت میان دین و فلسفه از منظر دو اندیشمند معاصر، اقبال لاهوری و علامه طباطبایی میباشد.این پژوهش به شیوه ی توصیفی و تحلیل منطقی گردآوری شده و بر کتاب سیر فلسفه در ایران که مربوط به یکی از دورانهای مهم زندگی اقبال است،تمرکز دارد.این پژوهش نشان میدهدکه وجه اشتراک اقبال لاهوری و علامه طباطبایی در «بازگشت به خود» نهفته است،با این تفاوت که «خود» در اندیشه ی اقبال یک خودِ تاریخی است که ریشه در صدر اسلام و تعالیم اسلامی دارد،در حالی که «خود»در دیدگاه طباطبایی،هویتی فراتاریخی است.اقبال با بازگشت به خودِ تاریخی،دین را می یابد اما فلسفه را نمیشناسدو درنهایت بعد از نقض و ابرامهای متعددو عباراتی گاه متعارض،به جدایی دین از فلسفه گرایش پیدا میکند.اقبال نه تنها میان دین و فلسفه ارتباطی نمیبیند؛بلکه آنچه را که می یابدگسست و جدایی است.در حالی که علامه طباطبایی با بازگشت به خود،نخستین چیزی را که مشاهده میکند،فلسفه است.فلسفه از دیدگاه طباطبایی یعنی باور به وجود خود، وجود جهان خارج و صدق ادراکات بشری به نحو اجمالی.این باورها مرز میان فلسفه و سفسطه را برای او تعیین میکنند. پس از عبور از مرز سفسطه و ورود به حدود فلسفه، انسان در پی کشف حقیقت، روان میشود و مطابق با آنچه که کشف میکند، واکنش مناسب نشان میدهد. زمانی که فلسفه، به اثبات وجود خدا نائل شود، «فلسفه الهی» به وجود میآید و زمانی که به اثبات توحید اطلاقی برسد، «فلسفه الهی اسلامی» شکل میگیرد. یافته ی این مقاله تأیید دیدگاه علامه طباطبایی و نقد دیدگاه اقبال میباشد.

کلیدواژه‌ها

فلسفه

دین

علوم طبیعی

بازگشت به خود

اقبال لاهوری

علامه طباطبایی

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---