مواجهه انتقادی خاندان اجتهاد در لکهنو با جریان‌های رقیب فکری؛ تحلیلی بر راهبردهای صیانت از کلام امامیه در قرن سیزدهم هجری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

محمدرضا ملانوری

عضو هیئت علمی دانشکده شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب

10.22067/epk.2026.97601.1516

چکیده

یکی از رسالت‌های محوری علم کلام، دفاع نظام‌مند از مبانی اعتقادی در برابر پرسش‌ها و شبهات بیرونی است. در قرن سیزدهم هجری قمری، شهر لکهنو به عنوان یکی از مراکز مهم فکری شیعه، صحنه تعامل و تقابل با جریان‌های فکری متنوعی بود. در این برهه حساس، خاندان اجتهاد، به‌ویژه سید دلدار علی، با اتخاذ رویکردی فعال، به دفاع از آموزه‌های امامیه در برابر رقبایی چون هندوها، اهل سنت حنفی، سلفیان، صوفیان، اخباریان، فیلسوفان و شیخیان پرداختند.

پژوهش حاضر با هدف اصلی تبیین و تحلیل راهبردها و اقدامات کلامی خاندان اجتهاد در لکهنو برای مقابله با جریان‌های فکری معارض و خالص‌سازی معرفت دینی بر اساس نصوص وحیانی انجام شده است.

این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع دست اول و دوم نگاشته شده است. در این راستا، نحوه موضع‌گیری متکلمان شیعه نسبت به هر یک از جریان‌های رقیب در لکهنو، و قالب‌های عملیاتی این واکنش‌ها مورد سنجش قرار گرفته است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عالمان برجسته امامی این عصر، رویکردی نظام‌مند و چندوجهی همچون ۱) تأسیس نهاد رسمی علمی برای تربیت نیروی متخصص؛ ۲) تحقیق گسترده کلامی و تدوین آثار فاخر در کلام استدلالی؛ و ۳) مقابله شدید با جریانات انحرافی و تصفیه اندیشه شیعه از آرای نادرست، به‌ویژه تفکیک شناخت قرآنی از تأویلات فلسفی و عرفانی را برای صیانت از کلام امامیه اتخاذ کردند. این رویکرد منجر به توسعه اصول فقه و اجتهاد و تثبیت گفتمان عقلانی و نص‌محور گردید.

کلیدواژه‌ها

خاندان اجتهاد لکهنو

کلام امامیه

جریان‌های رقیب

صیانت از اندیشه

سید دلدار علی

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---