جستارهایی در فلسفه و کلام

جستارهایی در فلسفه و کلام

مواجهه انتقادی خاندان اجتهاد در لکهنو با جریان‌های رقیب فکری؛ تحلیلی بر راهبردهای صیانت از کلام امامیه در قرن سیزدهم هجری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی دانشکده شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
یکی از رسالت‌های محوری علم کلام، دفاع نظام‌مند از مبانی اعتقادی در برابر پرسش‌ها و شبهات بیرونی است. در قرن سیزدهم هجری قمری، شهر لکهنو به‌عنوان یکی از مراکز مهم فکری شیعه، صحنه تعامل و تقابل با جریان‌های فکری متنوعی بود. در این برهه حساس، خاندان اجتهاد، به‌ویژه سید دلدار علی، با اتخاذ رویکردی فعال، به دفاع از آموزه‌های امامیه در برابر رقبایی چون هندوها، اهل‌سنت حنفی، سلفیان، صوفیان، اخباریان، فیلسوفان و شیخیان پرداختند.
پژوهش حاضر باهدف اصلی تبیین و تحلیل راهبردها و اقدامات کلامی خاندان اجتهاد در لکهنو برای مقابله با جریان‌های فکری معارض و خالص‌سازی معرفت دینی بر اساس نصوص وحیانی انجام شده است. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و باتکیه‌بر منابع دست‌اول و دوم نگاشته شده است. در این راستا، نحوه موضع‌گیری متکلمان شیعه نسبت به هر یک از جریان‌های رقیب در لکهنو، و قالب‌های عملیاتی این واکنش‌ها مورد سنجش قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عالمان برجسته امامی این عصر، رویکردی نظام‌مند و چندوجهی همچون تأسیس نهاد رسمی علمی برای تربیت نیروی متخصص؛ تحقیق گسترده کلامی و تدوین آثار فاخر در کلام استدلالی؛ و مقابله شدید با جریانات انحرافی و تصفیه اندیشه شیعه از آرای نادرست، به‌ویژه تفکیک شناخت قرآنی از تأویلات فلسفی و عرفانی را برای صیانت از کلام امامیه اتخاذ کردند. این رویکرد منجر به توسعه اصول فقه و اجتهاد و تثبیت گفتمان عقلانی و نص‌محور گردید.
خاندان اجتهاد در لکهنو با اقدامات فشرده کلامی، نه‌تنها به دفاع از عقاید شیعه پرداختند، بلکه نقش‌محوری در بازسازی معرفت دینی مبتنی بر اصول مستحکم کلامی و نفی اختلاط با عناصر ناهمخوان فکری ایفا کردند. این تلاش‌ها، اساس محکمی برای تداوم گفتمان کلامی شیعی در شبه‌قاره هند فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. الذریعة الی تصانیف الشیعة. گردآورنده احمدبن محمد حسینی، چاپ سوم، بیروت: دارالأضواء، 1403.
امین، سیدمحسن. اعیان الشیعة. به‌تحقیق سیدحسن امین، چاپ اول، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، 1403.
برخی از شاگردان غفران‌مآب، آئینه حق‌نما. به‌تحقیق علی فاضلی،‌ چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، 1394.
ثبوت، اکبر. فیلسوف شیرازی در هند. چاپ اول، تهران: انتشارات هرمس، 1380.
جزائری، سیدمحمد عباس. اوراق الذهب(او المعادن الذهبیه اللجبیة فی المحاسن الوهبیة الحسینیة). تحقیق و تدوین علی فاضلی، چاپ اول، بی‌جا: نشر مؤسسه تراث شیعه،‌ 1437ق.
جعفریان، رسول. اطلس شیعه. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1388ش.
حائری، عبدالهادی. تشیع و مشروطیت ایران. تهران: بی‌نا، 1360ش.
خوآن ریکاردو کل.‌ ریشه‌های تشیع شمال هند در ایران و عراق. ترجمه مهرداد رمضان‌نیا، قم: نشر دانشگاه ادیان و مذاهب، 1397.
درایتی، مصطفی. فهرستگان نسخه‌های خطی ایران(فنخا). ویراستاری مجتبی درایتی، چاپ اول، بی‌جا: نشر سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1390.
دهلوی، شاه‌ولی‌الله. قرة العینین فی تفضیل الشیخین. پیشاور: بی‌نا،‌ 1310.
رضوی، سیّدمهدی بن نجف علی. تذکرة العلماء المحقّقین فی آثار الفقهاء و المحدّثین. تصحیح علی فاضلی، چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، 1389.
علی‌زاده موسوی، سید مهدی. سلفی‌گری و وهابیت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1391.
کربلایی، اشرف علی. حکومت شیعی سادات نیشابور در شمال هند. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1393.
ملانوری، محمدرضا. مدرسه کلامی شیعه در لکهنو. رساله دکتری، 1399.
فهرست میکروفیلم نسخه‌های خطی فارسی و عربی. مرکز میکروفیلم نور ـ ایران و هند با همکاری دانشگاه اسلامی علیگر، چاپ اول، 1379.
موسوی هندی، میرحامد حسین. عبقات الانوار. اصفهان: نشر نفائس، 1382.
نقوی لکهنوی،‌ سیّداحمد(معروف به علّامه هندی). ورثة الانبیاء. تصحیح علی فاضلی، چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، 1389.
نقوی، سیددلدار علی. صمصام قاطع و برهان لامع. نسخه خطی کتابخانه ممتاز العلما، 1259هجری.
نقوی،‌ سیّد دلدار علی. گوهر شاهوار. بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
نقوی، سید محمد. تفضیل سادات بر مشایخ. بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
نقوی، سید دلدار علی. حسام الاسلام و سهام الملام.‌ کتابخانه ممتاز العلماء به شماره 262.
نقوی، سید دلدار علی.‌ رساله غیبت. تصحیح سید محمد نقوی، مطبع سلطان المطابع، 1266ه ق.
نقوی، سیددلدار علی. ذوالفقار. تصویر نسخه کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی،‌ شماره مسلسل 244.
نقوی، سید محمد. البوارق الموبقه. به‌کوشش سید رجب علیخان بهادر، نشر مطبع مجمع البحرین لودهیانه،‌ بی‌تا.
نقوی،‌ سید دلدار علی.‌ شهاب ثاقب. نسخه خطی کتابخانه ممتاز العلما،‌ حسینیه جنت مآب،‌ چوک لکهنو ـ 3، بی‌تا.
نقوی، سیدعلی محمد. فقه و فقها در هند. چاپ اول، دهلی‌نو: مؤسسه فرهنگی هنری و انتشارات بیت المللی الهدی، 1393.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهارو تابستان1405
شهریور 1405
صفحه 33-55

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 22 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 07 اردیبهشت 1405