از معرفت نفس تا وحدت وجود: واکاوی سیر سلوک عرفانی در «مجموعةالعرفانیة» ابراهیم حقی ارزرومی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

علی رستمیانی ¹

سیدحسین سیدموسوی ²

محمدجواد عنایتی راد ²

¹ دانشگاه فردوسی مشهد

² دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

10.22067/epk.2026.96372.1498

چکیده

این پژوهش به واکاوی منظومه فکری ابراهیم حقی ارزرومی (1703-1780 م) در اثر عرفانی وی، «مجموعةالعرفانیة» می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین سیر سلوک عرفانی از «معرفت نفس» به‌عنوان نقطه آغازین تا «وحدت وجود» به‌عنوان مقصد نهایی است. پرسش محوری آن است که این سیر چگونه و با چه مراحل و مبانی‌ای در اثر حقی ترسیم‌شده است. فرضیه پژوهش بر این مبناست که این اثر صرفاً یک گردآوری ساده نیست، بلکه ساختاری هدفمند دارد که خودشناسی را تنها مسیر ضروری برای خداشناسی حقیقی معرفی می‌کند و برای این مسیر، مبانی انسان‌شناختی، مراحل سلوک عملی و غایت‌شناسی دقیقی را تبیین می‌نماید. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای متن تصحیح‌شده «مجموعةالعرفانیة» و دیگر منابع است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حقی با الهام از حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»، مسیری سه‌گانه شامل «سیر الی الله»، «سیر فی الله» و «سیر عن الله» را ترسیم می‌کند که ارکان عملی آن بر سه‌گانه نقشبندی (قلت طعام، قلت منام، قلت کلام)، ذکر و تصفیه قلب از رذایل اخلاقی استوار است. این مسیر، سالک را از مراتب هفت‌گانه نفس عبور داده و درنهایت به شهود «وحدت وجود» و تجلی در مقام «انسان کامل» به‌عنوان مظهر تام اسماء و صفات الهی رهنمون می‌سازد. این مقاله نتیجه می‌گیرد که «مجموعةالعرفانیة» یک سفرنامه معنوی مدون و منسجم است که پیوند ژرفی بین انسان‌شناسی، سلوک عملی و عرفان نظری برقرار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

ابراهیم حقی

مجموعةالعرفانیة

عرفان اسلامی

معرفت نفس

وحدت وجود

سلوک عرفانی

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---