جستارهایی در فلسفه و کلام

جستارهایی در فلسفه و کلام

نظریه سلوک عرفانی در مجموعةالعرفانیة ابراهیم حقی: از خودشناسی تا وحدت وجود

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه فردوسی مشهد
2 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
این پژوهش به واکاوی منظومه فکری ابراهیم حقی ارزرومی (۱۷۰۳–۱۷۸۰ م) در اثر عرفانی کمترشناخته‌شدۀ او، مجموعةالعرفانیة، می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین سیر سلوک عرفانی از «معرفت نفس» به عنوان نقطۀ آغازین تا «وحدت وجود» به عنوان غایت نهایی و نشان‌دادن نوآوری حقی در صورت‌بندی این مسیر است. پرسش محوری آن است که این سیر با چه مراحل، مبانی و ساختار فکری در مجموعةالعرفانیة ترسیم شده و نوآوری مؤلف در این زمینه چیست؟ فرضیۀ پژوهش بر این مبناست که این اثر صرفاً گردآوری‌ای ساده نیست، بلکه نظامی آموزشی و منسجم از سلوک عرفانی است که سه عنصر را تلفیق می‌کند: انسان‌شناسی مبتنی بر نظریۀ «عالم صغیر» و مراتب نفس، سلوک عملی نقشبندی و غایت‌شناسی وحدت وجود به‌مثابۀ یک مقام شهودی. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای نسخۀ خطی تصحیح‌شدۀ اثر (شمارۀ ۱۵۴۳۴، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی) و دیگر منابع است. یافته‌ها نشان می‌دهد حقی، با الهام از حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»، مسیری سه‌گانه (سیر إلی الله، سیر فی الله، سیر عن الله) مبتنی بر آداب نقشبندی ترسیم کرده که سالک را از مراتب هفت‌گانۀ نفس عبور داده و درنهایت به «شهود وحدت وجود» و تحقق «انسان کامل» رهنمون می‌سازد. نوآوری اصلی این پژوهش در استخراج و تبیین نظام آموزشی منسجم سلوکی از این اثر است که پیش از این مورد توجه قرار نگرفته بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
حقی ارزرومی، ابراهیم. مجموعه‌العرفانیة. نسخه خطی شماره ۱۵۴۳۳. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، کتابت ۱۱۷۴ق.
حقی ارزرومی، ابراهیم. معرفت‌نامه. به‌تصحیح جمیل دورموش و کاظم کارا. استانبول: انتشارات ارکام، ۲۰۱۱.
دیانت، علی اکبر. «ابراهیم حقی» در دانشنامه بزرگ اسلامی. زیر نظر محمدکاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳.
Çağrıcı, Mustafa. "İbrahim Hakkı Erzurumi". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 21, 306–309. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
Çelebioğlu, Emine. Erzurumlu İbrahim Hakkı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınlar, 1988.
Çengiz, Mehmet. "Sempazyum Cami-i Hazret-i İbrahim Hakkı Erzurumi". Akademik Tasavvuf İlmi ve Araştırma Dergisi (2011): 310–317.
Erdem, Halime Sârâ. "İnsan Hakikatı Meselesi Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Düşüncesinde". Bildiri, Uluslararası Aras Bölgesi Sempozyumu, Kağızman, 2010.
Kazar, Mehmet. "Erzurumlu İbrahim Hakkı: Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri". Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (2003): 333–350.
Kort, İsmail. "Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın ‘Risâle-i Tarik-i Nakşibendî’ Adlı Eseri". Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research 10, no. 51 (Ağustos 2017): 1269–1281. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2017.1854.
Küçük, Ülker Nâzife. Osmanlı Tasavvufu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010.
Küçük, Ülker Nâzife. "İbn Arabî’den İbrahim Hakkı’ya: Tasavvufta İnsan-ı Kâmil Anlayışı". In Bütün Yönleriyle Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri Sempozyumu: Bildiriler (16-18 Kasım 2011, Erzurum), edited by Cengiz Gündoğdu, 40–58. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2012.
Muslih, Ramazan. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf (18. Yüzyıl). İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
Bayer, Mehmet. "Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Eğitim Anlayışı". Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 6, no. 16 (Eylül 2018): 39–66. https://doi.org/10.31126/akrajournal.440346.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهارو تابستان1405
شهریور 1405
صفحه 203-225

  • تاریخ دریافت 16 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 18 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 26 فروردین 1405