جستارهایی در فلسفه و کلام

جستارهایی در فلسفه و کلام

بررسی دیدگاه متکلمان مسلمان دربارۀ چشم‌زخم

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه علامه طباطبایی
چکیده
چشم‌زخم از باورهای شایع در بین جوامع مختلف ازجمله جوامع مسلمان است. محدثان روایات این موضوع را ثبت کرده و مفسران نیز برخی از آیات قرآن را به این موضوع مرتبط دانسته‌اند. از نظر متکلمان ماهیت و چگونگی تأثیر چشم‌زخم محل بحث بوده‌است. این نوشتار در پی جمع آوری، بررسی و نقد دیدگاه‌های متکلمان مسلمان دربارۀ چشم‌زخم با روش توصیفی - تحلیلی است. ابوعلی جبائی منکر چشم‌زخم شده و آن را باوری عامیانه و فاقد دلیل دانسته‌است. جاحظ عامل آن را خروج اشعه‌ای از چشم دانسته است. متکلمان معتزله و امامیه آن را نتیجه تغییر نعمت به‌خاطر رعایت مصلحت بندگان به وسیله خدا دانسته‌ و چشم را فاقد تأثیر دانسته‌اند. اشاعره و محدثان هم‌زمانی نگاه خیره با زوال نعمت را دلیل بر سببیت ندانسته و فاعل و مؤثر را تنها خدا می‌دانند، دیدگاهی که مورد انتقاد سلفیه قرار گرفته ‌است. از سویی دلایل ارائه شده قادر به اثبات چشم‌زخم نیستند، بلکه در صورت اثبات وجود آن با تجربه یا دلایل نقلی در صدد تبیین آن هستند و آن را امری محتمل دانسته‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

ابن العربی، ابوبکر محمد. احکام القرآن. به‌تحقیق محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
ابن بسطام، عبد الله و حسین. طب الائمه(ع). قم: انتشارات رضی، 1411.
ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن. کشف المشکل من حدیث الصحیحین. ریاض: دارالوطن، 1418ق.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. فتح الباری فی شرح صحیح البخاری. بیروت: دارالمعرفه، بی‌تا.
ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی. متشابه القرآن و مختلفه. بی‌جا: چاپخانه شرکت سهامى طبع کتاب، 1328ش.
ابن قیم جوزیه، محمد بن أبی بکر. الطب النبوی. بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
ابو الحسن السندی، محمد بن عبد الهادی التتوی. فتح الودود فی شرح سنن ابی داود. به‌تحقیق محمد زکی الخولی. مدینه منوره: مکتبة اضواء المنار، 1431.
الآثاری، محمد بن سنجاب. العین حق. بی‌جا: دارالتقوی، بی‌تا.
اخوان الصفا. رسائل اخوان الصفاء وخلان الوفاء. بیروت: دار بیروت للطباعة و النشر، 1376.
بلوکباشی، علی. «چشم‌زخم». در سایت دایره المعارف بزرگ اسلامی. تاریخ انتشار26 آذر 1398.
پژوهشکده علوم زیست پزشکی خلیج فارس. مارگزیدگی. دانشگاه علوم پزشکی بوشهر. [پیوند آنلاین] (https://pgtmrc.bpums.ac.ir/Fa/DynPages-877.htm). 
تفتازانی، سعدالدین. شرح المقاصد فی علم الکلام. پاکستان: دار المعارف النعمانیه، 1401ق. 
جاحظ، عمرو بن بحر. کتاب الحیوان. بیروت: دار الکتب العلمیه، 1424ق.
داندس، آلن. چشم‌زخم. ترجمۀ معصومه ابراهیمی. تهران: نشر چشمه، 1394ش.
زین الدین عراقی، عبدالرحیم بن حسین. طرح التثریب فی شرح التقریب. بی‌جا: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
سید بن طاوس. المجتنی من دعاء المجتبی. مشهد: بی‌نا، 1412.
سید رضی، محمد بن حسین. مجازات النبویه. به‌تحقیق طه محمد الزینی. قم: مکتبة بصیرتی، بی‌تا.
سید مرتضی، علی بن حسین موسوی. امالی. قم: مکتبة آیة الله العظمى المرعشی، 1403ق.
سید مرتضی، علی بن حسین موسوی. تنزیه الانبیاء. بی‌جا: دارالاضواء، 1409.
طوسی، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. به‌تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی. بی‌جا: دار احیاء التراث العربی، 1409ق.
عظیم آبادی، محمد شمس الحق. عون المعبود شرح سنن ابی داود. بیروت: دار الکتب العلمیه، 1415ق.
العینی، محمود بن احمد. عمده القاری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
فخر رازی، محمد بن عمر. تفسیر کبیر رازی (مفاتیح الغیب)، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
کفعمی، ابراهیم بن علی. جنة الأمان(المصباح). بیروت: موسسه اعلمی، 1403ق.
کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. به‌تصحیح علی اکبر غفاری، تهران: انتشارات اسلامیه، 1363ش.
متقی هندی، علاءالدین علی. کنز العمال. بیروت: موسسه الرساله، 1409.
مجلسی، محمد باقر. بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار ائمه الاطهار. بیروت: الوفاء، 1403.
ملاحسنی، علیرضا. چشم‌زخم در قرآن، روایات، تاریخ و فرهنگ. قم: بوستان کتاب، 1390ش.
مناوی. فیض القدیر شرح الجامع الصغیر. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415ق.
موسی پور، ابراهیم. «چشم‌زخم». در دانشنامه جهان اسلام، در دسترس در سایت کتابخانه مدرسه فقاهت.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان1404
بهمن 1404
صفحه 77-95

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 23 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 28 مهر 1404