تقدم معرفت رب بر معرفت نفس در حکمت متعالیه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

حجت اسعدی

استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22067/epk.2025.93406.1439

چکیده

سخن مشهور در السنه اندیشمندان مسلمان این است که معرفت رب متوقف بر معرفت نفس است. بسیاری از حکمای مسلمان از معرفت نفس به‌عنوان برهانی بر خداشناسی استفاده می‌کنند. اما طبق مبانی حکمی صدرالمتألهین، در صورتی معرفت، از نفس به ربّ حاصل می‌شود که علیّت به معنی رابطۀ وجودی بین علت و معلول باشد؛ البته در اینجا نیز دستیابی به معرفت ربّ از طریق معرفت نفس خالی از اشکال نیست، اما در صورتی که علیّت به معنی تجلّی و تطورّ ذات الهی به شئون و مجالی؛ به‌عنوان رأی أدقّ، محط نظر قرار گیرد، وجود، تنها یک شخصِ واحدِ متفرد خواهد داشت و تجلیات آن. که در این صورت، دیگر دستیابی به معرفت نفس بدون معرفت ربّ، امکان‌پذیر نخواهد بود تا بتوان به‌وسیله آن، انتقال به معرفت ربّ میسور شود، چون علاوه بر اینکه، علم از نفس به ربّ، به‌دلیل مخلوق و معلول بودن نفس، علم معلول به علت است و مفید یقین نیست، تجلیّات الهی و ماهیات امکانی ازجمله نفسِ آدمی، هویت عین‌الربطی به مربوط الیه خود دارند و عین الربط در هیچ امری، حکم استقلالی ندارد؛ این مطلب با تحلیل و توصیف آراء صدرالمتألهین با هدف تبیین و تفسیر صواب از کیفیت کسب معرفت رب و نفس صورت پذیرفته است که نتیجه آن انتقال از معرفت رب به معرفت نفس می‌باشد و اساساً لمیّت برهان بر حق، اینگونه تضمین می‌شود.

کلیدواژه‌ها

معرفت نفس

معرفت رب

علیّت

عین الربط

حکمت متعالیه

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

منابع

قرآن کریم.

آملی، سیدحیدر. رساله نقدالنقود فی معرفۀالوجود. ترجمه و تعلیق حمید طبیبیان، تهران: مؤسسه اطلاعات، 1364.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. الرسائل. قم: بیدار، 1400ق.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. الشفاء(منطق). به‌تحقیق سعید زاید و دیگران، قم: مکتبة آیة الله المرعشى‏، 1404 ه.ق.

ابن‌عربی، محی‌الدین. الفتوحات المکیّۀ. بیروت، دار الصادر، بی‌تا.

ابن‌عربی، محی‌الدین، انشاء الدوائر، به‌تصحیح مهدی محمد ناصرالدین، لیدن: مطبعۀ بریل، 1336

سبزواری، مولی هادی. التعلیقة علی الحکمة المتعالیه فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1981م.

سهروردی، یحیی بن حبش. مجموعه مصنفات. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1372.

سعیدی، حمیدرضا و دیگران. «تقدم خداآگاهی بر خودآگاهی در معرفت نفس از منظر علامه طباطبایی». اندیشه نوین دینی12، ش.44 (بهار 1395): 112-93

جندی، مؤالدین. شرح فصوص الحکم. به‌تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب، 1423.

جوادی آملی، عبدالله. رحیق مختوم. به‌کوشش حمید پارسانیا، قم: مرکز نشر اسراء، 1396.

خوش‌صحبت، مرتضی، جعفری، محمد. «تبیین برهان‌های معرفت نفس بر مبنای حدیث من عرف نفسه فقد عرف ربه». معرفت کلامی2، ش.2 (تابستان 1390): 110-79.

حسن‌زاده آملی، حسن. سرح العیون فی شرح العیون. نسخه دیجیتال، بی‌تا.

حسن‌زاده آملی، حسن. صد کلمه در معرفت نفس. قم: قیام، 1371.

حسن‌زاده آملی، حسن. عیون مسائل نفس. تهران: امیرکبیر، 1371.

رجبی، ابوذر. «تحلیل تطبیقی خودشناسی در معرفت به خدا از دیدگاه ملاصدرا و ابن‌عربی». انسان‌پژوهی دینی10، ش.30 (پاییز و زمستان 1392): 89-113.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. أسرار الآیات و أنوار البیّنات. تهران: انجمن حکمت و فلسفه اسلامی، 1360.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. ایقاظ النائمین. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، بی‌تا.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار، 1366.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. شرح اصول کافی. تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی، 1383.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1981م.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. رساله سه اصل. تهران: دانشگاه علوم معقول و منقول تهران، 1340.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. سه رسالۀ فلسفی. به‌تصحیح و مقدمه سیدجلال‎الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1387الف.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1360.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. شرح الهدایة الأثیریة. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1422.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. العرشیه. تهران: انتشارات مولی، 1361.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1354.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. المشاعر. تهران: طهوری، 1363.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. مفاتیح الغیب. به‌تصحیح محمد خواجوی، تهران: مطالعات فرهنگی، 1363.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. مجموعه رسائل فلسفى‏. تهران: حکمت، 1420.

صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم. المظاهر الالهیة فی أسرار العلوم الکمالیة. تهران: بنیاد حکمت صدرا، 1387.

طباطبایی، محمدحسین. نهایة الحکمه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏، 1416.

علوی، سیدمحمدکاظم. «نگاهی تاریخی بر انتقال از معرفت نفس به معرفت رب در حکمت مشاء و حکمت اشراق». تاریخ فلسفه4، ش. 1 (تابستان 1392): 147-172.

فارابی، ابونصر. الجمع بین رأی الحکیمین. تهران: الزهراء، 1405ق.

قیصری، داود. شرح فصوص الحکم. قم: بیدار، بی‎تا.

کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1388.