تحلیل انتقادی روش‌شناسی دین‌پژوهی روشنفکران معاصر ایران (با تکیه بر مصطفی ملکیان)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

سید وحید کاشانی

عضو هیأت علمی جامعه المصطفی العالمیه، استادیار دکتری جامعه المصطفی العالمیه، فلسفه اسلامی حکمت متعالیه

10.22067/epk.2025.90366.1377

چکیده

دین، پدیده­ای چند­وجهی و ذومراتب است که باعث می­گردد هر دین­پژوه و دین­شناسی، در مواجهۀ با این پدیده، از روش­های مختلفی که تأثیر مستقیم بر نتایج پژوهش دارند، بهره­ گیرد. ازجمله اندیشمندان روشن­فکر معاصر که امروزه مباحث دین­شناسی او، مورد توجه به­سزایی قرار گرفته است، مصطفی ملکیان است. در این مقاله، ابتدا نگرش ملکیان در چیستی دین و دین­پژوهی مورد بررسی قرار گرفته و سپس روش­های وی در مواجهۀ با تحقیقات دینی، تحلیل شده است. مقالۀ حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی و با استفاده از منابع، مقالات، سخنرانی­ها و کتب مصطفی ملکیان، نگاشته شده است. ملکیان، دارای روشی ترکیبی در دین­پژوهی است که حاوی چهار عنصر روشی اصلی است. این عناصر، عبارتند از: روش عقلانی، روش کارکردی یا کاربردی، روش تحویلی و روش فرایندی. علی­رغم موفقیت این شخصیت در قسمت­هایی از دین­پژوهی، اشکالاتی از قبیل کاهش بار معنوی دین، ناکارآمدی عنصر تحویل در روش ترکیبی، تقلیل دین در روش کاربردی و نبود ملاک در روش فرایندی دارد. 

کلیدواژه‌ها

مصطفی ملکیان

دین‌شناسی

روش تحویلی

عقلانی

کاربردی

فرایندی

موضوعات

• فلسفه و کلام اسلامی

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

ابراهیم­زاده، عبدالله. دین­پژوهی. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1387.

انوری، حسن. فرهنگ بزرگ سخن. تهران: انتشارات سخن، 1386.

پترسون، مایکل و جمعی دیگر. عقل و اعتقاد دینی. ترجمۀ احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران: طرح نو، 1390.

جوادی آملی، عبدالله. «انتظار بشر از دین». تهیه و تنظیم محمدرضا مصطفی­پور، پاسدار اسلام، شماره 233، ادریبهشت 1388.

جوادی آملی، عبدالله. دین­شناسی. تهران: اسراء، 1390.

خسرو­پناه، عبدالحسین و حسین مهدوی پارسا. «روش­شناسی دین­پژوهی». پژوهش و حوزه، ش 29(بهار 1386): 135-170.

دهخدا، علی­اکبر. لغت­نامه دهخدا. تهران، دانشگاه تهران، چ2، 1377.

شجاعی­زند، علی­رضا. «تحویل­گرایی در مطالعات جامعه­شناختی دین». قبسات، سال 24، ش 91( بهار 1398): 57-94.

طباطبایی، سیدمحمد­حسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417.

عباسی، علی و علی­اکبر عبادی­نیک. «ضوابط کارکردگرایی درنگاه به دین». پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، ش 43(بهار 1392):  129-146.

فرشباف زیرک­کار، وحیده و حمیدرضا سروریان. «نقد و بررسی رابطه دین و معنویت از دیدگاه ملکیان با تکیه بر دیدگاه شهید مطهری و جوادی آملی». نشریه مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، ش 7 (بهار و تابستان 1397):  125 - 149.

قدردان قراملکی، محمدحسن. «کارکرد دین در انسان و جامعه». قبسات، ش 28(تابستان 1382): 161-188.

گولدنر، آلوین. بحران جامعه­شناسی غرب. ترجمۀ فریده ممتاز، تهران: نشر علمی، 1383ش.

مریجی، شمس­الله. «بازشناسی جریان­های روشن­فکری در ایران». علوم سیاسی، دانشگاه باقر العلوم، ش 37 (بهار 1386): 45 – 70.

ملکیان ، مصطفی. در رهگذار باد و نگهبان لاله. تهران: موسسه نگاه معاصر، 1394.

ملکیان، مصطفی. «معنویت، عقلانیت بعد از ده سال». سایت نیلوفر، 16 تیر، 1389ش. 18-26.

ملکیان، مصطفی. «عقلانیت». بازتاب اندیشه، شماره 30 و گلستان ایران، شماره 11، شهریور 1381.

ملکیان، مصطفی. «اصلاح­گری در دین به چه معناست؟». بازتاب اندیشه، ش 1 – 2 (فروردین و اردیبهشت 1379): 14 – 20.

ملکیان، مصطفی. اگزیستانسیالیسم، فلسفۀ عصیان و شورش. به کوشش سید محمدرضا غیاثی کرمانی، قم: نهضت، 1375.

ملکیان، مصطفی. براهین اثبات خدا، سلسله جزوات درسگفتاری، جزوه شماره 8، موسسه امام صادق (ع)، 1372.

ملکیان، مصطفی. «در جستجوی عقلانیت و معنویت»، مهرنامه، ش 3، خرداد 1389ش.

ملکیان، مصطفی. دین، معنویت و روشن­فکری دینی. تهران: پایان، 1386.

ملکیان، مصطفی. راهی به رهایی. تهران: موسسه نگاه معاصر، 1381.

ملکیان، مصطفی. راهی به رهایی، جستاری در باب عقلانیت و معنویت. تهران: نگاه معاصر، 1380.

ملکیان، مصطفی. «سازگاری معنویت و مدرنیته». بازتاب اندیشه، شماره 77، 1385.

ملکیان، مصطفی. «شالوده شکنی انفسی/درباره نواندیشی دینی و سنت». خرنامه همشهری، ش 5 (مرداد 1385): 46-49،

ملکیان، مصطفی و  علی­رضا شجاعی­زند. «سنجه­های دین ودین­داری». فرهنگ و پژوهش، شماره 193، 1384.

ملکیان، مصطفی. «گفت­وگو دین و دین­داری در جهان معاصر». هفت آسمان، ش 2( تابستان 1378): 6 – 17.

ملکیان، مصطفی. مشتاقی و مهجوری. تهران: نگاه معاصر، 1385.

ملکیان، مصطفی. معنای زندگی. تهران: تربیت مدرس، 1382.

ملکیان، مصطفی. «مولفه­های انسان مدرن». بازتاب اندیشه، شماره 34، 1381.

ملکیان، مصطفی. «نگاهی دوباره به دین­پژوهی» هفت آسمان، شماره 41، 1388.

هیک، جان. بعد پنجم، کاوشی در قلمرو روحانی. ترجمۀ بهزاد سالکی، تهران: انتشارات قصیده­سرا، 1382.

الیاده، میرچا. دین­پژوهی. ترجمۀ بهاء­الدین خرمشاهی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375.