جستارهایی در فلسفه و کلام

جستارهایی در فلسفه و کلام

تحلیل حِکْمی نقش قوۀ واهمه و متخیله در «تزیین شیطان»

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه فلسفه جامعه المصطفی العالمیه
چکیده
تزیین و زیباآراییِ یک رفتار باطل و کنش نادرست و جذاب جلوه دادن آن در ذهن و دیدۀ انسان یکی از راهکارهای شیطان برای فریب و گمراهی اوست. پرسش بنیادین آن است که چه اتفاقی در دستگاه ادراکی و شناختی انسان رخ می‌دهد تا کاری نازیبا و زشت در نفس انسان زیبا و جذاب و درست جلوه کند؟
پاسخ به این پرسش را باید در تهییج قوای باطنی انسان و تحریک عواطف کور او توسط شیطان جست‌وجو کرد. نقش دو قوۀ «واهمه» و «متخیله» که یکی کاردکرد ادراکی و دیگری کارکرد تصرف دارد، برجسته و شایان توجه است. قوۀ واهمه به‌عنوان سلطان قوای حیوانی با تسخیر قوۀ متصرفه نقش اصلی جلوه‌پردازی و زیبانمایی وجذابیت‌سازی باطل را بر عهده دارد. شیطان به‌عنوان دشمن بیرونی از هفت شیوه برای فریب و اغوای انسان بهره می‌برد که در همۀ آن‌ها از دو قوۀ واهمه و متخیله سوءاستفاده می‌شود؛ این هفت روش عبارت‌ا‌ند از: نگاه استقلالی به اسباب ظاهری، به هیجان درآوردن عواطف و احساسات، تحریک حس لذت‌جویی و شهوت انسان، توجیه‌گری و محمل‌تراشی برای کار‌ناشایست، اختلال در دستگاه شناختی با سفسطه و مغالطه، بهره بردن از خلأها و کمبودهای روانی، سهل جلوه دادن باطل و ناچیز‌انگاری آن. این شیوه‎‌ها توسط دشمن بیرونی در جنگ شناختی نیز به کار‌گرفته می‌شود.
در این پژوهش با روشی تحلیل ـ عقلی نقش دو قوۀ واهمه و متخیله در فرایند تزیین شیطان کاویده شده و نمونه‌های قرآنی آن تحلیل گردیده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

ابن‌سینا، محمد ‌بن عبدالله. الإشارات والتنبیهات (منطق). قم: نشر البلاغة، 1375.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی،‏ 1420ق.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408.
بهمنیار، بن مرزبان. التحصیل. تصحیح و تعلیق: مرتضی مطهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1417ق.
راغب الاصفهانی، حسین بن محمد. مفردات ألفاظ قرآن. قم: طلیعه النور، 1429ق.
زمخشری، محمود بن عمر. أساس البلاغه. بیروت: دار المعرفه، بی‌تا.
شعرانی، ابوالحسن. پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی در تفاسیر مجمع البیان، روح الجنان و منهج الصادقین‏. تحقیق: غیاثی کرمانی. قم: بوستان کتاب، 1427ق.
طالقانی، محمود. پرتوی از قرآن. تهران:‏ شرکت سهامی انتشار، 1403ق.
طباطبایی، محمدحسین. ‏المیزان فی تفسیر القرآن.‏ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.
طباطبایی، محمدحسین. نهایة الحکمه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ‏1416ق.
طوسی (شیخ طوسی)، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن‏. تصحیح: احمد حبیب قصیر العاملی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.‏
طوسی، خواجه نصیرالدین. ‏شرح الإشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغة، 1417ق.
طوسی، خواجه نصیرالدین. الجوهر النضید. شرح: علامه حلی. تصحیح: محسن بیدارفر. قم: بیدار، 1413ق.
فارابی، ابونصر. ‏‏آراء أهل المدینة الفاضلة و مضاداتها. تعلیق: علی بو ملحم. بیروت: ‏مکتبة الهلال، 1995م‏.
فخر رازی، محمد بن عمر. ‏المباحث المشرقیة فی علم الإلهیات و الطبیعیات. قم: بیدار، 1411ق.
فخر رازی، محمد بن عمر.‏ التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
فراهیدی، خلیل بن احمد. ترتیب کتاب العین. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1414ق.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضى. ‏تفسیر الصافی. تصحیح: حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر، 1415ق.
قطب، سید. ‏فی ظلال القرآن. القاهرة: دار الشروق، 1425ق.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. الکافی. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1407.
مرتضی زبیدی، محمد بن محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. لبنان: دار احیاء التراث العربی، 1406ق.
مکارم شیرازی، ناصر. ‏تفسیر نمونه.‏ تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1412ق.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الأربعة (الأسفار). بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1981م.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تصحیح: سیدجلال‌الدین آشتیانی. مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد، 1366.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. المبدأ و المعاد. تصحیح: سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، تهران، 1395.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. شرح الهدایة الأثیریة. تصحیح: محمد مصطفى فولادکار. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی،‏ 1422ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 55، شماره 1 - شماره پیاپی 110
بهارو تابستان1402
شهریور 1402
صفحه 239-256

  • تاریخ دریافت 06 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 09 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 09 خرداد 1402