جستارهایی در فلسفه و کلام

جستارهایی در فلسفه و کلام

حدوث و قدم عالَم از منظر اخوان الصفا

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا
2 پژوهشگر فلسفه و کلام
چکیده
حدوث و قدم عالم، از مسائل مهمی است که همواره در فلسفه و کلام اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. نگارنده با هدف تبیین و ارزیابی نظریه اخوان الصفا – که از فیلسوفان نخسین اسلامی هستند- با تتبع در رسائل ایشان به دو دلیل بر اثبات حدوث عالم دست یافته است. دلیل اول مبتنی بر تلازم میان حدوث و معلولیت و به عبارت دیگر، تنافی میان قدم و معلولیت است. در دلیل دوم، تغییر و تبدلات موجود در عالم، دلیل بر حدوث عالم دانسته شده است. دلیل اول در عین استواری، از حیث عدم تبیین وجه تلازم میان حدوث و معلولیت، دچار نقصان است. دلیل دوم نیز از جهت عدم شمول نسبت به مجردات، اخص از مدعاست. اخوان، حدوث را مقید به قید «زمانی» نکرده­اند که این امر از نقاط قوت نظریۀ آنان می­باشد، ولی از آن‌جا که حدوث که همان «کون بعد العدم» است، متضمن نوعی تقدم و تأخر بوده و نیازمند به تعیین ملاک تقدم و تأخر است، لکن اخوان هیچ ملاکی برای این تقدم و تأخر ارائه نکرده‌اند. عدم تعرض به آراء مخالفان، از دیگر نقاط ضعف نظریۀ اخوان است. حاصل آن‌که اخوان، در بحت از حدوث و قدم عالم، جوانب مسأله را به درستی واکاوی نکرده­اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الشفاء(المنطق)، مکتبة آیة الله المرعشی، قم، 1404 ق.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الشفاء(لالهیات)، مکتبة آیة الله المرعشی، قم، 1404 ق.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1379.
- اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفا، الدار الاسلامیة، بیروت، 1412 ق.
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، دار الکتب الاسلامیة، قم، 1410 ق.
- جمعی از نویسندگان، زیر نظر محمد فنائی اشکوری، درآمدی بر تاریخ فلسفۀ اسلامی، ج1، سمت، تهران، 1390.
- جمعی از نویسندگان، شرح المصطلاحات الکلامیة، آستان قدس رضوی، مشهد، 1415 ق.
- حلبی، علی اصغر، تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی، انتشارات اساطیر، تهران، 1386.
- خرازی، سید محسن، بدایة المعارف الالهیة فی شرح العقائد الامامیة، مؤسسۀ نشر اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، قم، 1435 ق.
- دبور، ت. ج، تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمۀ عباس شوقی، مؤسسۀ مطبوعاتی عطائی، تهران، 1362.
- رفیعی قزوینی، ابوالحسن، مجموعه رسائل و مقالات، مصحح: غلامحسین رضانژاد، الزهرا(س)، تهران.
- سبحانی، جعفر، محاضرات فی الالهیات، تلخیص علی ربانی گلپایگانی، مؤسسۀ امام صادق علیه السلام، قم، 1395.
- سبزواری، هادی، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسن­زاده آملی، نشر ناب، تهران، 1372.
- سجادی، جعفر، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و مقدمه هانرى کربن و سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى‏، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1375.
- شریف، میرمحمد، تاریخ فلسفه در اسلام، ج1، ترجمه زیر نظر نصرالله پورجوادی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران،  1362.
- صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، دار إحیاء التراث، بیروت، 1981م.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاح علی اهل اللجاج، نشر مرتضی، مشهد، 1403ق.
- فاخوری، حنّا، خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، مترجم عبدالمحمد آیتی، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1367.
- فارابی، محمد. و اسماعیل غازانی، فصوص الحکمة و شرحه، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، 1381.
- فیاض لاهیجی، گوهر مراد، نشر سایه، تهران، 1383.
- کوربن، هانری، تاریخ فلسفۀ اسلامی، انتشارات کوثر، تهران، 1380.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، ج2، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1388.
- مصباح یزدی، محمدتقی، تعلیقة علی نهایة الحکمة،مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، تهران، 1393.
- میرداماد، محمدباقر، القبسات، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1401 ق.
- میرداماد، محمدباقر، مصنفات میرداماد، به کوشش علی جوزانی، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگى‏، تهران، 1401ق. 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 53، شماره 1 - شماره پیاپی 106
بهار و تابستان 1400
شهریور 1400
صفحه 139-158

  • تاریخ دریافت 01 اسفند 1400
  • تاریخ بازنگری 30 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش 07 تیر 1401