تبیین بقاء و فناء موجودات بر اساس مبانی حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

کوکب دارابی ¹

سید مرتضی حسینی شاهرودی ²

عباس جوارشکیان ³

¹ استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران

² استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد

³ دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد

10.22067/epk.2021.44126.0

چکیده

ملاصدرا با توجه به روش­شناسی فلسفی ویژه خود و با توجه به مبانی میانی و نهایی که ازنظریات ایشان به دست می­آید، در جاهای مختلف سخنان متفاوتی درباره فنا و بقای موجودات بیان کرده است. ایشان اسماء و صفات خداوند را باقی به بقای الهی می­داند اما عقول و جهان عقل را گاهی باقی به ابقای خدای متعال، و در اکثر موارد باقی به بقای خدای متعال معرفی می­کند. ملاصدرا بر این باور است که نفوس بعد از خروج از عالم طبیعت باقی به ابقا و پس از تحقق آن­ها به وجود حقانی باقی به بقا می­باشند. جهان طبیعت را مانند سایر فیلسوفان، به جهت ویژگی­هایی مانند حدوث، تغییر و حرکت مکرراً فانی نامیده است. اما آن­چه را از مجموع گفته­های عرفا و فیلسوفان حکمت متعالیه و بر اساس مبانی نهایی آنان مانند وحدت شخصی وجود، بساطت موجودات و تفسیر علیت به تجلّی می‌توان به دست آورد این است که همه موجودات عالم هستی و تمام مراتب عوالم هستی باقی به بقای خدای متعال هستند نه تنها فنا معنا ندارد بلکه باقی به ابقا نیز بی­معنا می­باشد.

کلیدواژه‌ها

حکمت متعالیه

فنا و بقا

وجود حقیقی

وحدت شخصی وجود

---

Authors retain the copyright and full publishing rights. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

مراجع

قرآن کریم.

مفاتیح الجنان.

ابن سینا، حسین بن عبد الله. شرح الإشارات و التنبیهات للطوسی (مع المحاکمات). شرح نصیر الدین طوسی، قم: دفتر نشر الکتاب، 1403.

ابن عربی، محیی الدین. فتوحات مکیه. بیروت: دار صادر، بی­تا.

ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دار صادر، بی­تا.

ابوالحسین، احمد بن فارس بن زکریا. معجم مقاییس اللغه. تحقیق و ضبط عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دارالفکر، 1989.

احسائی، احمد بن زین‌الدین. شرح العرشیة. بیروت – لبنان: مؤسسة البلاغ، 1384.

آشتیانی، سیدجلال­الدین. شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، بی­تا.

آملی، سید حیدر. جامع الاسرار و منبع الانوار. تهران: علمی و فرهنگی، 1368.

حسینی طهرانی، سید محمدحسین. مهرتابان. بی­جا: باقرالعلوم، 1402ق.

حسینی طهرانی، سید محمدحسین. روح‌مجرّد. تهران: حکمت، 1414.

حیدری، کمال. کتاب المعاد، شرح الأسفار الأربعة لصدر الدین الشیرازی. بیروت – لبنان: موسسة الهدی للطباعة و النشر، 1392.

سهروردی، یحیی بن حبش. حکمة الاشراق. شرح قطب‌‌الدین‌ شیرازی‌، به‌تصحیح نجفقلی حبیبی، حاشیه نویس صدرالدین شیرازی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1392.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. شرح اصول الکافی. به‌تصحیح محمد خواجوی، حاشیه علی بن جمشید نوری، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)، 1366.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. به‌تصحیح سیدجلال الدین آشتیانی، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1375.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. المظاهر‌الالهیه فی أسرار العلوم الکمالیة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1378.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. شرح بر زاد المسافر. شرح سیدجلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب قم، 1381.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الاسـفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبة المصطفوی، 1368.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الاسـفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث، 1981م.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. الرسائل. قم: مکتبة المصطفوی، بی‌تا.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ایقاظ النائمین. به‌تصحیح محسن مؤیدی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، بی‌تا.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. رساله فی الحدوث. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1378.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. المبدا و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1354.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. مفاتیح الغیب. حاشیه علی بن جمشید نوری، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1363.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. کتاب المشاعر. ترجمۀ بدیع الملک میرزا عمـاد الدولـه، تهـران: کتابخانه طهوری، 1363.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. تفسیر القرآن الکریم. به‌تصحیح محمد خواجوی، قم: بیدار، 1366.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1382.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. شرح الهدایة الاثیریة[لأثیرالدین الأبهری]، به‌تصحیح محمدمصطفی فولادکار، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، بی­تا.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. عرشیه. ایران: بی­نا، 1341.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. مجموعه رسائل فلسفی صدر المتألهین. تهران: حکمت، 1375.

صدرالدین شیرازی، صدرالمتألهین محمد بن ابراهیم. اسرارالآیات. به‌تصحیح محمد خواجوی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1360.

طباطبایی، محمدحسین. رساله الولایه. قم: موسسه اهل البیت، 1360.

طریحی، فخرالدین. مجمع البحرین. به‌تصحیح احمد حسینى اشکورى، تهران‏: مرتضوی‏، 1375.

علی­پور، حسن. «سیر تاریخی و تکاملی اندیشه «فنا» در عرفان اسلامی». فصل­نامه علمی و پژوهشی آیین حکمت، سال ششم، ش20 (1393): 95-120.

عین القضات همدانی، ابوالمعالی عبدالله ابن محمد. تمهیدات. به کوشش عفیف عسیران، تهران: منوچهری،  1386.

فارابی، ابونصر محمد. السیاسیه المدنیه. تهران: الزهرا، 1366.

فرغانی، سعیدالدین. مشارق الدراری. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1379.

قیصری، داود. شرح فصوص الحکم. بی­جا: علمی و فرهنگی، 1375.

مرتضی الزبیدی، محمد بن محمد. تاج العروس. به‌تصحیح علی شیری، بیروت: دارالفکر، بی­تا.

مطهری، مرتضی. درس‌های الهیات شفا. تهران: حکمت، 1369.