دانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823A Comparative Study of the Theory of Virtue in the Thought of Plotinus and Mullā Ṣadrāبررسی تطبیقی نظریه فضیلت از دیدگاه فلوطین و ملاصدرا13294610210.22067/epk.2024.90640.1384FAمحمودصیدیدانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه شاهدحسینزمانیهادانشیار گروه فلسفه و حکمت دانشگاه شاهدJournal Article20241105Virtue has long been regarded as one of the central subjects in moral philosophy. Although the origins of virtue ethics can be traced back to Socrates, it was Plato who first presented a systematic written account of virtue in his dialogues. Aristotle subsequently developed the doctrine of the ethical mean. As two eminent theistic philosophers representing the Neoplatonic and Islamic philosophical traditions, respectively, Plotinus and Mullā Ṣadrā devoted considerable attention to the theory of virtue in their philosophical works. The present study aims to examine and compare their respective conceptions of virtue through an analytical-comparative approach. The findings may be summarized as follows: (a) both philosophers classify virtue into two principal categories, namely theoretical and practical virtue. The ultimate end of theoretical virtue is assimilation to God or, in Plotinus's terminology, to the Forms, whereas the principal practical virtues serve primarily as means of attaining theoretical virtue. (b) Both Plotinus and Mullā Ṣadrā assign theoretical virtue a higher status than practical virtue; nevertheless, the perfection of both kinds of virtue is regarded as indispensable for the attainment of human happiness.بحث از فضیلت یکی از مهم‌ترین مباحث در حوزه فلسفه اخلاق است. هر چند ریشه بحث فضیلت را باید در فلسفه سقراط جستجو کرد، اما این افلاطون است که برای اولین‌بار این بحث را به‌صورت مکتوب در رساله‌های خویش مطرح میکند. پس از او ارسطو نیز نظریه حد وسط اخلاقی را ارائه نموده است. فلوطین و ملاصدرا به‌عنوان دو فیلسوف بزرگ الهی در حوزه فلسفه نوافلاطونی و اسلامی، در آثار خویش به این بحث پرداختهاند. هدف مقاله حاضر بررسی و مقایسه دیدگاه این دو فیلسوف برجسته در مورد فضیلت است که برای این منظور از روش تحلیلی- تطبیقی استفاده شده است. نتایج مقاله حاضر به طور خلاصه عبارت‌اند از: الف- از نظر هر دو فیلسوف، فضیلت به دو قسم نظری و عملی تقسیم می‌شود که غایت فضیلت نظری شبیه به خدا یا ایده‌ها است و فضایل اصلی در قسمت عملی صرفاً یاری‌رسان انسان در نیل به فضیلت‌های نظری هستند. ب- در نظر ملاصدرا و فلوطین، فضیلت نظری جایگاه برتر و والاتری از فضیلت عملی دارد ولی به کمال رسیدن در هر دو قسم در سعادت انسان ضروری است.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_46102_13816ba0dd3a36209cbc3cfef265dc7c.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823A Critical Engagement of the Ijtihad Family of Lucknow with Rival Intellectual Currents: An Analysis of Strategies for Preserving Imāmī Theology in the Thirteenth Century AHمواجهه انتقادی خاندان اجتهاد در لکهنو با جریان‌های رقیب فکری؛ تحلیلی بر راهبردهای صیانت از کلام امامیه در قرن سیزدهم هجری33554812010.22067/epk.2026.97601.1516FAمحمدرضاملانوریعضو هیئت علمی دانشکده شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهبJournal Article20260129One of the central tasks of theology (kalām) is to systematically defend doctrinal foundations against external questions and objections. In the thirteenth century AH, the city of Lucknow, as one of the major intellectual centers of Shi'ism, became a site of interaction and confrontation with diverse intellectual currents. During this critical period, the Ijtihad family, particularly Sayyid Dildār ʿAlī, adopted an active approach to defending Imāmī teachings against rivals including Hindus, Ḥanafī Sunnis, Salafis, Sufis, Akhbāris, philosophers, and Shaykhis. The present study aims to explain and analyze the theological strategies and measures adopted by the Ijtihad family of Lucknow to confront opposing intellectual currents and to purify religious knowledge on the basis of revealed texts. Employing a descriptive-analytical method and drawing on primary and secondary sources, the study examines Shi'a theologians' positions toward each of the rival currents in Lucknow, as well as the practical forms of their responses. The findings indicate that leading Imāmī scholars of this period adopted a systematic and multifaceted approach to preserving Imāmī theology, including establishing formal scholarly institutions for training specialists, conducting extensive theological research and producing major works in rational theology, and vigorously confronting heterodox currents and purifying Shi'a thought of erroneous doctrines, particularly by distinguishing Qur'anic knowledge from philosophical and mystical interpretations. This approach contributed to the development of the principles of jurisprudence (uṣūl al-fiqh) and ijtihād and to the entrenchment of a rational and text-centered discourse. Through their intensive theological efforts, the Ijtihad family of Lucknow not only defended Shi'a doctrines but also played a pivotal role in reconstructing religious knowledge on the basis of sound theological principles and in rejecting the conflation of Shi'a thought with incompatible elements. These efforts provided a firm foundation for the continuity of Shi'a theological discourse in the Indian subcontinent.یکی از رسالت‌های محوری علم کلام، دفاع نظام‌مند از مبانی اعتقادی در برابر پرسش‌ها و شبهات بیرونی است. در قرن سیزدهم هجری قمری، شهر لکهنو به‌عنوان یکی از مراکز مهم فکری شیعه، صحنه تعامل و تقابل با جریان‌های فکری متنوعی بود. در این برهه حساس، خاندان اجتهاد، به‌ویژه سید دلدار علی، با اتخاذ رویکردی فعال، به دفاع از آموزه‌های امامیه در برابر رقبایی چون هندوها، اهل‌سنت حنفی، سلفیان، صوفیان، اخباریان، فیلسوفان و شیخیان پرداختند. پژوهش حاضر باهدف اصلی تبیین و تحلیل راهبردها و اقدامات کلامی خاندان اجتهاد در لکهنو برای مقابله با جریان‌های فکری معارض و خالص‌سازی معرفت دینی بر اساس نصوص وحیانی انجام شده است. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و باتکیه‌بر منابع دست‌اول و دوم نگاشته شده است. در این راستا، نحوه موضع‌گیری متکلمان شیعه نسبت به هر یک از جریان‌های رقیب در لکهنو، و قالب‌های عملیاتی این واکنش‌ها مورد سنجش قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عالمان برجسته امامی این عصر، رویکردی نظام‌مند و چندوجهی همچون تأسیس نهاد رسمی علمی برای تربیت نیروی متخصص؛ تحقیق گسترده کلامی و تدوین آثار فاخر در کلام استدلالی؛ و مقابله شدید با جریانات انحرافی و تصفیه اندیشه شیعه از آرای نادرست، به‌ویژه تفکیک شناخت قرآنی از تأویلات فلسفی و عرفانی را برای صیانت از کلام امامیه اتخاذ کردند. این رویکرد منجر به توسعه اصول فقه و اجتهاد و تثبیت گفتمان عقلانی و نص‌محور گردید.خاندان اجتهاد در لکهنو با اقدامات فشرده کلامی، نه‌تنها به دفاع از عقاید شیعه پرداختند، بلکه نقش‌محوری در بازسازی معرفت دینی مبتنی بر اصول مستحکم کلامی و نفی اختلاط با عناصر ناهمخوان فکری ایفا کردند. این تلاش‌ها، اساس محکمی برای تداوم گفتمان کلامی شیعی در شبه‌قاره هند فراهم آورد.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_48120_ed6b62d4aff391b3784ab9ece97c3a03.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823The Incompatibility of Divine Immutability and Divine Will: A Critique of Theodore Drange’s Argument Based on Islamic Theology and Philosophyناسازگاری تغییرناپذیری و ارادۀ الهی: نقد استدلال تئودور درینج بر پایۀ کلام و فلسفۀ اسلامی59794760210.22067/epk.2025.91655.1405FAجابراسفندیارپورفلسفه دین، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران0009-0007-2306-628Xحسنیوسفیانکلام و فلسفه دین، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایرانJournal Article20250114Contemporary atheists often seek to establish their denial of God's existence by arguing that the divine attributes are mutually inconsistent. In some cases, they claim that a single attribute—such as omniscience or omnipotence— is internally contradictory; in others, they argue that two or more divine attributes cannot coherently coexist in a single being and, on this basis, they conclude that a God possessing such attributes cannot exist. Among the alleged incompatibilities is that between divine immutability and divine will. This article analyzes these two attributes, examines the arguments supporting their attribution to God, and seeks to demonstrate their compatibility. Finally, it concludes that the argument based on the alleged incompatibility between divine immutability and divine will fails to establish the atheistic claim.خداناباوران امروزه می‌کوشند با نشان دادن ناسازگاری در صفات خدا، راهی برای اثبات ادعای خود، یعنی انکار وجود خدا، بیابند. آنان گاهی این ناسازگاری را در تک صفاتی مانند علم مطلق و قدرت مطلق جستجو می‌کنند و آنها را صفاتی خود متناقض نشان می‌دهند؛ و گاهی نیز بین دو یا چند صفت، ادعای ناسازگاری می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که جمع این صفات را در یک موجود ناممکن میدانند. ازاین‌رو، مدعی می‌شوند خدایی با چنین صفاتی نمی‌تواند وجود داشته باشد. از جمله صفاتی که می‌کوشند ناسازگاری آنها را با یکدیگر نشان دهند، صفات «تغییرناپذیری» و «مُریدبودنِ» خداوند است. در این مقاله، این دو صفت را تحلیل کرده و استدلال‌های دالّ بر اتصاف خداوند به آنها را بیان می‌کنیم و می‌کوشیم تا در حد توان، سازگاری این دو صفت با یکدیگر را نشان دهیم. در پایان نتیجه گرفته می‌شود که «استدلال مبتنی بر ناسازگاری تغییرناپذیری و ارادۀ الهی» توانایی اثبات ادعای خداناباوران را ندارد.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47602_d97568b937a3889648b60261715f4df2.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823On the Distinction between Ethics and Moral Education from the Perspective of Ayatollah Misbah Yazdiتأملی در باب تمایز اخلاق و تربیت اخلاقی از منظر آیت‌الله مصباح یزدی831004738810.22067/epk.2025.92307.1418FAحسینحاجی زادهدانشجو دکترا رشته مدرسی معارف گرایش اخلاق اسلامی دانشگاه معارف اسلامی قم0009-0004-8401-2988حسنمحیطی اردکانیاستادیار دانشگاه معارف اسلامی قم، ایران0009-0008-8698-8377Journal Article20250223Some researchers have attempted, based on the views of Ayatollah Misbah Yazdi, to distinguish between the science of ethics and the science of moral education, employing concepts such as the minimum ethical threshold and the minimum threshold of moral education. Adopting a critical approach, the present article examines and evaluates these interpretations in order to determine the extent to which they accord with Ayatollah Misbah's theoretical and ethical foundations. These researchers have also analyzed moral and educational values in his thought and argued that certain virtuous acts performed by non-Muslims, such as generosity, possess a preparatory educational value, while lacking ultimate moral value in the absolute sense. The criticisms advanced against these interpretations include the lack of a clear distinction between the science of ethics and the science of moral education, as well as the absence of sufficient documentary evidence from Ayatollah Misbah's works to substantiate such a distinction. Furthermore, the attribution of certain arguments and examples—such as the analysis of ethical propositions and the moral value of the acts of non-believers—to Ayatollah Misbah appears to require a deeper and more precise examination of his ethical foundations. Accordingly, this article seeks to provide a more accurate analysis of Ayatollah Misbah's views on Islamic ethics and moral education through a critical evaluation of the existing interpretations and by offering suggestions for revising and strengthening their arguments.برخی از پژوهشگران کوشیده‌اند با استناد به دیدگاه‌های آیت‌الله مصباح یزدی، میان «علم اخلاق» و «علم تربیت اخلاقی» تفکیک قائل شوند و برای این منظور مفاهیمی همچون «حدنصاب اخلاقی» و «حدنصاب تربیت اخلاقی» را به کار گرفته‌اند. مقاله حاضر با رویکردی انتقادی، به بررسی و ارزیابی این برداشت‌ها می‌پردازد تا میزان انطباق آنها با مبانی نظری و اخلاقی آیت‌الله مصباح روشن شود. این پژوهشگران همچنین به تحلیل ارزش‌های اخلاقی و تربیتی در نظر آیت‌الله مصباح پرداخته و نشان داده‌اند که برخی از اعمال نیک غیرمسلمانان، مانند سخاوت، از نظر تربیتی دارای ارزش مقدماتی هستند، اما از منظر اخلاقی مطلق فاقد ارزش نهایی هستند. نقدهای وارده بر آثار شامل ابهام در تفکیک دقیق میان «علم اخلاق» و «علم تربیت اخلاقی» و عدم ارائه شواهد مستند و کافی برای اثبات این تفکیک از آثار آیت‌الله مصباح است. همچنین، به نظر می‌رسد انتساب برخی استدلال‌ها و شواهد، مانند تحلیل جملات اخلاقی و ارزش اعمال کفار به آیت‌الله مصباح یزدی نیازمند تحلیل عمیق‌تر و دقیق‌تر مبانی اخلاقی ایشان است. این مقاله با هدف ارائه تحلیل دقیق‌تری از دیدگاه‌های آیت‌الله مصباح در زمینه اخلاق اسلامی و تربیت اخلاقی، به نقد و ارزیابی نظریه‌های مطرح‌شده پرداخته و پیشنهادهایی برای بازنگری و تکمیل استدلال‌ها ارائه می‌دهد.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47388_ed7ef736d910a63b96a922aa2fc5fc5c.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823Functions of Divine Fear in al-Ghazālī's Theology With Special Reference to Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn and a Brief Comparison with Rudolf Otto's Thoughtبررسی کارکردهای خوف از منظر الهیات ابو حامد محمد غزالی (با تأکید بر إحیاء علوم الدین) و با نگاهی اجمالی به اندیشه‌های رودلف اتو1031304756910.22067/epk.2025.95310.1479FAهاناحبیبیدانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفان0009-0009-7961-8359رستمشامحمدیدانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفان0000-0003-2188-0572قدرت اللهخیاطیاندانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفانJournal Article20250907This study adopts a descriptive-analytical approach to examine the position of divine fear (khawf) within Imam Muḥammad al-Ghazālī's theological and spiritual system and analyzes it in light of Rudolf Otto's theory of the numinous experience. It first explains the theological functions of khawf in al-Ghazālī's intellectual framework and then investigates its relationship with Otto's conception of the numinous, particularly through the notions of awe and fascination. The analysis demonstrates that, in al-Ghazālī's thought, khawf transcends the level of ordinary moral fear or a merely psychological reaction. Rather, it constitutes an existential and epistemic state arising from the perception of God's infinite majesty and glory, leading the believer toward vigilance, repentance, and divine love. By contrast, Otto interprets awe as the primary human response to an encounter with the sacred, an experience characterized simultaneously by mysterious dread and irresistible attraction. The findings indicate that Otto's theory provides a useful conceptual framework for understanding the experience of khawf in Islamic mysticism, since, in al-Ghazālī's mystical theology, khawf represents the concrete manifestation of awe that transcends theoretical cognition and becomes an existential and transformative experience along the spiritual path.مقالۀ حاضر با رویکردی تحلیلی - توصیفی به بررسی جایگاه «خوف» در نظام سلوکی و الهیاتی امام محمد غزالی می‌پردازد و آن را در پرتو در اندیشه‌های رودلف اُتو، به‌خصوص تجربۀ امر مینوی یا نومینوس، تحلیل میکند. در گام نخست، کارکردهای الهیاتی خوف در دستگاه فکری غزالی تبیین می‌شود و در گام دوم نسبت آن با تجربه نومینوس یا امر مینوی در نظر اُتو، البته با محوریت مهابت و جذبه، مورد واکاوی قرار میگیرد. در پرتو این تحلیل و واکاوی درمی‌یابیم که خوف در نگاه غزالی مفهومی فراتر از ترس اخلاقی یا واکنش روان‌شناختی است؛ و به واقع حالتی وجودی و معرفتی است که از درک عظمت و جلال بی‌پایان الهی سرچشمه میگیرد و انسان را به مراقبه، توبه و محبت خداوندی سوق می‌دهد. در مقابل، اُتو مهابت را به‌مثابه نخستین واکنش انسان در مواجهه با امر قدسی می‌فهمد؛ تجربه‌ای که آمیزه‌ای از ترس رازآلود و جذبه‌ای شگرف است. یافته‌های مقالۀ حاضر نشان می‌دهد که نظریۀ اُتو قابلیت آن را دارد تا چارچوب مفهومی مناسبی برای فهم تجربۀ خوف در عرفان اسلامی فراهم کند؛ زیرا خوف در الهیات عرفانی غزالی به تجلی عینی احساس مهابت می‌ماند که از سطح ادراک نظری فراتر رفته و در مسیر سلوک معنوی به تجربه‌ای وجودی و تحول آفرین تبدیل می‌شود.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47569_9afc97fe5dd1689adf1940721c0c1909.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823An Analysis of the Constitutive Role of Islamic Philosophy In Light of the Intellectual Foundations of Reza Davari Ardakaniتحلیلی از شأن تأسیسی فلسفه اسلامی(باتوجه‌به مبانی فکری رضا داوری اردکانی)1331544757710.22067/epk.2025.94913.1471FAفاطمهحسن پوردانشجوجعفرشانظریاستادJournal Article20250816This article analyzes the constitutive role of Islamic philosophy with particular emphasis on the intellectual foundations of Reza Davari Ardakani. The study is conducted through qualitative content analysis and inferential reasoning. By examining Davari’s writings, the authors arrive at an interpretation according to which a philosophy may possess a constitutive role. This interpretation is based on three key elements, whose identification, epistemological analysis, and incorporation into the premises of an analytical argument are all undertaken by the authors. These key elements comprise Davari’s distinctive understanding of history, the nature of philosophy, and the role of the philosopher. According to the authors’ analysis of his perspective, philosophy expresses a particular manifestation of Being, history constitutes the realization of that manifestation, and the philosopher is its observer and narrator. Building upon these foundations, the authors first analyze the constitutive role of philosophy in its general sense and then examine more precisely the meaning of the constitutive role of Islamic philosophy. Accordingly, Islamic philosophy is understood as a distinctive understanding of Being, while the philosopher is regarded as the narrator of that understanding within the historical context of the Islamic world. Therefore, based on the aforementioned interpretation of the underlying structure of Davari’s thought, Islamic possesses a constitutive role.در این مقاله به تحلیلی از تأسیسی بودن فلسفه اسلامی با تأکید بر مبانی فکری رضا داوری اردکانی میپردازیم. این امر با تحلیل محتوای کیفی و استنتاج از آن صورت میپذیرد. نویسندگان با بررسی آثار داوری به استنباطی راه یافتهاند که با ابتنای به آن میتوان به یک فلسفه شأن تأسیسی داد. این استنباط مبتنی بر سه عنصر کلیدی است که اولاً یافت این عناصر و ثانیاً تحلیل آنها در شأنی معرفتی و ثالثاً قراردادن آنها در مقدمات تحلیلی استدلالی، تماماً توسط نویسندگان صورت گرفته است. این عناصر کلیدی شامل نگاه ویژه داوری به تاریخ، ماهیت فلسفه و جایگاه فیلسوف است. نویسندگان در تحلیل نظرگاه وی، فلسفه را بیان جلوه‌ای از وجود و حقیقت تاریخ را تحقق این جلوه از وجود و همچنین فیلسوف را تماشاگر و حکایتگر آن میدانند. نویسندگان مبتنی بر این مبانی ، به تحلیل شأن تأسیسی فلسفه در معنای عمومی آن و سپس به تدقیق در معنای تأسیسی بودن فلسفه اسلامی پرداختهاند. براین‌اساس فلسفه اسلامی به مثابهی درک متفاوتی از وجود و فیلسوف به مثابۀ حکایتگر آن در متن و بطن تاریخی متعلق به عالَم اسلامی است و لذا بنا بر استنباط مذکور در تحلیل بنیاد اندیشه داوری ، فلسفه اسلامی، فلسفه‌ای تأسیسی است.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47577_e9631bea70bc3ae4018bff0eac2c0986.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823An Examination of the Compatibility of Avicenna’s Doctrine of the Resurrection with the Principles of His Psychologyبررسی سازگاری دیدگاه ابن سینا در باب معاد با مبانی نفسشناسی1571734745310.22067/epk.2025.92997.1432FAسید هادیرضائیانعضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق (ع)حامدهراستاییعضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی آل طه0000-0002-4809-0151Journal Article20250412This study examines the compatibility of Avicenna’s doctrine of the resurrection (maʿād) and the persistence of the soul with the principles of his psychology. Employing a text-based analytical and critical approach, it investigates the points at which the foundations of Avicenna’s psychology appear to be incompatible with his account of the resurrection and the persistence of the soul. Avicenna advances several arguments for the immateriality and incorruptibility of the soul, concluding that all human souls persist after death. However, this conclusion appears to conflict with certain principles of his psychology, including the immutability of the soul’s substance and its separation from the body, the materiality of the imaginative faculty and the persistence of imperfect souls, the individuation of souls after separation from the body, the individuation of souls during their attachment to the body, the separation of imperfect souls, and the problems of ineffectiveness and transmigration. Some of these inconsistencies pertain specifically to imperfect souls, while others extend even to perfect souls. Avicenna’s rejection of the unity of the intellect and the intelligible, together with his view that the cognitive faculties—particularly the imaginative faculty—are material, constitute the principal source of the tension between his psychological principles and his doctrine of the persistence of souls. Recognizing the immateriality of the imaginative faculty would provide greater coherence to his psychological system and render his account of the persistence of human souls more consistent.مسئله این تحقیق، بررسی سازگاری دیدگاه ابن سینا در باب معاد و بقای نفوس با مبانی نفسشناسی اوست. روش این مطالعه تحلیل انتقادی از مواضع ناسازگاری مبانی نفسشناسی سینوی با دیدگاه او در باب معاد و بقای نفوس است. ابن سینا بر تجرد نفس و عدم فساد آن، براهینی اقامه میکند و بقای تمام نفوس را نتیجه میگیرد اما این نتیجه با برخی مبانی ابن سینا در نفسشناسی، در تعارض است؛ از جمله ثبات جوهر نفس و مفارقت آن از بدن، مادی بودن خیال و بقای نفوس ناقصه، تشخص نفوس پس از مفارقت از بدن، تشخص نفوس زمان تعلق به بدن، مفارقت نفوس ناقصه و مشکل تعطیل و مشکل تناسخ. برخی از ناسازگاریها مربوط به نفوس ناقصه و برخی عام است و حتی دامن نفوس کامله را میگیرد. دیدگاه شیخ باب اتحاد عاقل به معقول و مادی بودن قوای ادراکی به‌ویژه قوهی خیال، عامل اصلی ناسازگاری مبانی نفسشناسی با دیدگاه او در باب بقای نفوس است. پذیرش تجرد قوه خیال، میتواند نظام نفسشناسی او را سامان دهد و بیانش را در مسئله بقای نفوس انسانی منسجم سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی و متن‌محور سامان یافته است؛ بدین معنا که با تحلیل درونی آثار ابن سینا و نقد نسبت‌های مفهومی میان مبانی نفسشناسی و آموزه معاد، سازگاری یا ناسازگاری دیدگاه وی بررسی می‌شود.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47453_8c6dbe74136c6b99fdf23260b7b9f02b.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823The Distinction between Philosophical and Theological Schools through an Examination of Gradation in Existence and the Necessity of Recourse to Intermediariesتمایز مکاتب فلسفی و کلامی با بررسی تشکیک در وجود و نحوه ضرورت توسل به وسائط در آنها1771984756010.22067/epk.2025.92333.1419FAهادیعبیداویدانشجوی دکتری فلسفه و کلام، دانشکده الهیات دانشگاه شیراز0000-0002-3064-1760مصطفیملکشاهی صفتاستاد یار دانشگاه فرهنگیان- پردیس آیت الله طالقانی(ره) قم0009-0004-0510-4770مهدیملکشاهی صفتاستاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان رضوی0009-0000-1814-537XJournal Article20250225The fundamental distinction between the philosophical and theological schools of Islam arises from their different foundational principles for understanding reality. Among the most significant of these principles are the doctrine of the gradation of existence (tashkīk al-wujūd)—or, more broadly, the problem of unity and multiplicity in being—and the essential necessity of recourse to intermediaries throughout the descending and ascending orders of existence. Using an analytical method, this study first presents, for the first time, a rationally exhaustive classification of the possible positions regarding gradation in existence and then critically examines the proponents and arguments of each position. Four principal views are identified: (1) complete ontological separateness (baynūnah ʿuzlī) together with essential heterogeneity among beings, as maintained by theologians and the Ahl al-Ḥadīth; (2) complete ontological separateness with essential homogeneity among beings, as upheld by the Peripatetic philosophers; (3) gradation within existence itself, according to Transcendent Theosophy; and (4) gradation in the manifestations of existence rather than in existence itself, according to Islamic mysticism. The latter three positions are compatible with one another. Since they respectively explain reality in terms of the emanation of beings, the descent of ontological grades, and the graded manifestations of the reality, the Rule of the One (qāʿidat al-wāḥid) appears in each with a different formulation, implying the essential necessity of intermediaries, respectively, as distinct beings, ontological grades of existence, or graded manifestations.تمایز اساسی بین مکاتب فلسفی و کلامی به خاطر اختلاف در بناها و مبناهای مختلف آنها در فهم هستی است. از جمله این مبانی مساله تشکیک در وجود یا وحدت و کثرت در هستی و ضرورت ذاتیه توسل به وسائط در قوس نزول و صعود است. در این تحقیق برای اولین بار ابتدا تصویرهای ممکن به حصر عقلی نسبت به مساله تشکیک وجود بیان می‌شود. سپس قائلان و ادله آنها مورد نقد و بررسی قرار میگیرد. بر این اساس با چهار دیدگاه روبرو می‌شویم: 1- بینونت عزلی و سنخی بین موجودات نزد متکلمان و اهل حدیث 2- بینونت عزلی و اشتراک سنخی بین موجودات نزد فلسفه مشاء 3- تشکیک در متن وجود نزد حکمت متعالیه 4- تشکیک در مظاهر وجود نه متن وجود در عرفان.سه دیدگاه اخیر قابل جمع شدن با یکدیگر هستند و از آنجایی که در آنها سخن از صدور موجودات، تنزل مراتب و ظهور مظاهر است قاعده الواحد با تعبیرهای مختلف ظهور میکند که لازمه آن وجود موجودات، مراتب و مظاهر به عنوان وسائط به نحو ضرورت ذاتیه است.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47560_25393b46957e31fcdc605d76428cae67.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823From Self-Knowledge to the Unity of Being: An Analysis of the Mystical Wayfaring in Majmūʿat al-ʿIrfāniyyah by Ibrāhīm Ḥaqqī Erzurūmīنظریه سلوک عرفانی در مجموعةالعرفانیة ابراهیم حقی: از خودشناسی تا وحدت وجود2032254805510.22067/epk.2026.96372.1498FAعلیرستمیانیدانشگاه فردوسی مشهدسیدحسینسیدموسویدانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانمحمدجوادعنایتی راددانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانJournal Article20251107This study examines the intellectual system of Ibrāhīm Ḥaqqī Erzurūmī (1703–1780) as presented in his lesser-known mystical work, Majmūʿat al-ʿIrfāniyyah. Its primary aim is to elucidate the course of mystical wayfaring from self-knowledge as its point of departure to the Unity of Being (waḥdat al-wujūd) as its ultimate goal, while highlighting Erzurūmī’s distinctive formulation of this spiritual path. The central question is how this course is structured in Majmūʿat al-ʿIrfāniyyah, what its principal stages and foundations are, and wherein the author's originality lies. The study hypothesizes that the work is not merely a compilation but a coherent instructional system of mystical wayfaring integrating three elements: an anthropology grounded in the doctrine of the microcosm (ʿālam al-ṣaghīr) and the stages of the soul, the practical discipline of the Naqshbandī order, and the Unity of Being as the ultimate contemplative station. Employing a descriptive-analytical method based on the corrected manuscript of the work (No. 15434, Ayatollah Marʿashi Library) and other library sources, the study shows that, inspired by the hadith "Whoever knows himself knows his Lord," Erzurūmī outlines a threefold journey (the journey to God, the journey in God, and the journey from God) founded upon Naqshbandī spiritual discipline, through which the wayfarer traverses the seven stages of the soul and ultimately attains the contemplative realization of the Unity of Being and the station of the Perfect Human. The principal contribution of this study lies in reconstructing and explicating the coherent pedagogical system of mystical wayfaring embedded in this work, which has not previously received scholarly attentionاین پژوهش به واکاوی منظومه فکری ابراهیم حقی ارزرومی (۱۷۰۳–۱۷۸۰ م) در اثر عرفانی کمترشناخته‌شدۀ او، مجموعةالعرفانیة، می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین سیر سلوک عرفانی از «معرفت نفس» به عنوان نقطۀ آغازین تا «وحدت وجود» به عنوان غایت نهایی و نشان‌دادن نوآوری حقی در صورت‌بندی این مسیر است. پرسش محوری آن است که این سیر با چه مراحل، مبانی و ساختار فکری در مجموعةالعرفانیة ترسیم شده و نوآوری مؤلف در این زمینه چیست؟ فرضیۀ پژوهش بر این مبناست که این اثر صرفاً گردآوری‌ای ساده نیست، بلکه نظامی آموزشی و منسجم از سلوک عرفانی است که سه عنصر را تلفیق میکند: انسان‌شناسی مبتنی بر نظریۀ «عالم صغیر» و مراتب نفس، سلوک عملی نقشبندی و غایت‌شناسی وحدت وجود به‌مثابۀ یک مقام شهودی. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای نسخۀ خطی تصحیح‌شدۀ اثر (شمارۀ ۱۵۴۳۴، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی) و دیگر منابع است. یافته‌ها نشان می‌دهد حقی، با الهام از حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»، مسیری سه‌گانه (سیر إلی الله، سیر فی الله، سیر عن الله) مبتنی بر آداب نقشبندی ترسیم کرده که سالک را از مراتب هفت‌گانۀ نفس عبور داده و درنهایت به «شهود وحدت وجود» و تحقق «انسان کامل» رهنمون می‌سازد. نوآوری اصلی این پژوهش در استخراج و تبیین نظام آموزشی منسجم سلوکی از این اثر است که پیش از این مورد توجه قرار نگرفته بود.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_48055_afbc32e57e872cc3ecfa37b1bbae5ceb.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823Virtue Theory of Muslim Philosophers in Governance: A Political–Legal Foundation for Legal Obligationsفضیلت‌گرایی فیلسوفان مسلمان در سیاست مدُن؛ مبنایی سیاسی-حقوقی برای الزامات قانونی2292524751410.22067/epk.2025.92780.1429FAمصطفیمومنیدانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی نیشابورفاطمهرجاییدانشگاه حکیم سبزواریعلیجلینیدکترای از باقر العلومJournal Article20250324In contemporary normative theories, ethical foundations are often employed as the basis for developing political and legal theories. Within the legal sphere, such theories provide the legitimacy and validity of positive law. Nevertheless, no independent study has yet sought to extract the foundational concepts and principles of a normative ethical-political-legal theory from the virtue-based doctrines of Muslim philosophers. This article proposes a normative theory of virtue jurisprudence as the basis for the legitimacy of legal exercises of authority and legal interventions within society. According to the assumptions of this study, this normative theory begins with virtue ethics and, through the mediating concepts of political virtue theory, arrives at the general principles of virtue jurisprudence. The primary sources of the study are the ethical theories of Muslim philosophers, particularly al-Fārābī, Avicenna, and Mullā Ṣadrā. The research employs an analytical method based on inference from rational principles. The findings indicate that the fundamental concepts of virtue ethics in the domains of philosophical anthropology and axiology—such as happiness, human perfection, and virtue—can, through political notions including the virtuous city, civic happiness, and the promotion of virtues and vices, as well as directly through concepts such as the promotion of the common good, the removal of harms, and the protection of life and property, provide a coherent foundation for the formulation of foundational legal principles.امروزه در برخی از نظریات هنجاری، بنیانهای فکری در فلسفه اخلاق، به‌عنوان مبنایی برای طرح نظریه سیاسی - حقوقی به شمار میروند. این نظریات در ساحت حقوق، تأمین‌کننده مشروعیت و اعتبار قواعد حقوق موضوعه هستند. اما هنوز پژوهشی مستقل برای استخراج مفاهیم و مبانی اولیه نظریه هنجاری اخلاقی - حقوقی - سیاسی در نظریات فضیلت از دیدگاه فیلسوفان اسلامی صورت نگرفته است. مقصود از این مقاله طرح نظریه هنجاری «فضیلت‌گرایی حقوقی»به‌عنوان مبنای مشروعیت تصرفات و مداخلات حقوقی در جامعه است. نظریه هنجاری فضیلت مطابق مفروضات اساسی این پژوهش از «فضیلت‌گرایی اخلاقی» شروع شده و با واسطهگری مفاهیم «فضیلت‌گرایی سیاسی» به تعیین اصول کلی فضیلت‌گرایی حقوقی به انجام خواهد رسید. منبع اصلی پژوهش نیز فضیلت‌گرایی اخلاقی مبتنی بر تفکرات و مبانی فیلسوفان اسلامی همچون فارابی، ابن سینا و ملاصدرا است؛ روش پژوهش حاضر نیز روش تحلیلی و سیر استنتاج از قواعد عقلی است. از دیدگاه این پژوهش معرفتهای اساسی فضیلت‌گرایی در بعد انسان‌شناختی و ارزش‌شناختی؛ مانند سعادت، تعالی و فضیلت باواسطه مفاهیم سیاسی مانند مدینه فاضله، سعادت مدنی و گسترش فضائل و رذائل و همچنین مستقیماً ظرفیت تنظیم و تدوین قواعد بنیادین حقوقی بر اساس مفاهیمی مانند گسترش خیرات، ازاله شرور و محافظت از نفوس و اموال را دارا هستند.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47514_11d8270a3399de3133c7096617e6c8ca.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823The Role of the Will in the Determination of Human Who-nessتأثیر اراده در تعیّن کیستی انسان2552744745410.22067/epk.2025.94265.1454FAعلیمؤیدیگروه فلسفه، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایرانJournal Article20250704This article examines the concept and nature of who-ness. The domain of who-ness is that in which the human being is considered as an individual rather than as a member of a species. In other words, human who-ness refers to those distinctive features that differentiate one individual from others within the same species. By clarifying the lexical and technical meanings of who-ness and examining the means of attaining it through intuition and rational analysis, this study argues that who-ness consists of the self, attributes, actions, and the relation that these attributes and actions bear to the self. It then investigates the priority and posteriority of attributes and actions within the constitution of who-ness, demonstrating that each may, in different respects, precede the other. The study further examines the concept and nature of the will as one of the fundamental dimensions of human existence and analyzes its role in determining human who-ness. It concludes that the will contributes to the determination of who-ness in three ways: (1) the will is itself an attribute of the human being that stands in relation to the self and thus constitutes human who-ness; (2) the will gives rise to actions, and actions bear a relation to the self that forms who-ness; and (3) actions arising from the will generate attributes in the human being that are related to the self and therefore play a constitutive role in the determination of who-ness.این مقاله به بررسی مفهوم و حقیقت کیستی می‌پردازد. قلمروِ کیستی قلمروی است که در آن انسان را به‌مثابه یک فرد مینگریم و نه یک نوع. به تعبیری، کیستی انسان به وجوه امتیازی اشاره دارد که ذیل یک نوع، فرد را از افراد دیگر جدا میکند. ما با روشن ساختن معنای لغوی و اصطلاحی «کیستی» و بررسی روش دست‌یابی به آن از طریق شهود و تحلیل عقلی، نشان خواهیم داد که «کیستی» مجموعه‌ای از «من»، «اوصاف»، «افعال» و «نسبتی» است که این اوصاف و افعال با «من» دارند. در ادامه، به بررسی تقدم و تاخر «وصف» و «فعل» در ساحت کیستی میپردازیم و نشان می‌دهیم که هر دو می‌توانند بر یکدیگر مقدم باشند. همچنین، به مفهوم و حقیقت «اراده»، به‌عنوان یکی از امور بنیادیِ وجود انسان، بازمیگردیم و تأثیر آن را در تعیّن «کیستی» بررسی می‌کنیم. در پایان، به این نتیجه میرسیم که اراده از سه طریق بر تعیّن کیستی انسان تأثیرگذار است: 1) اراده خود یکی از اوصاف انسان است که با «من» او نسبت دارد و تعیّنبخش کیستی اوست. 2) اراده منجر به فعل می‌شود و فعل با «من» نسبتی دارد که سازنده کیستی است. 3) افعال ناشی از اراده، اوصافی در انسان پدید می‌آورند که با «من» او نسبت دارند و در نتیجه، در تعیّن کیستی نقش دارند.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47454_dedf106cfc8eff602c7231062e1bec0c.pdfدانشگاه فردوسی مشهدجستارهایی در فلسفه و کلام3060-830958120260823The Limitations of Intuitionist Rationality and the Horizons of Transcendent Happiness: A Critique of Henry Sidgwick's Theory from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoliتنگنای عقلانیت شهودگرا و افق‌های سعادت متعالیه: نقد دیدگاه هِنری سیجویک از منظر جوادی آملی2772944782110.22067/epk.2026.97175.1505FAعبداللهحسینی اسکندیاندانشجوی دکتری کلام اسلامی، دانشگاه تبریز0000-0003-2318-022Xفرشتهابوالحسنی نیارکیدانشیار دانشگاه مازندرانJournal Article20251225Human happiness constitutes one of the central concerns of ethical systems. Every ethical theory, in accordance with its underlying principles and worldview, offers a distinctive conception of happiness and the means of attaining it. Henry Sidgwick, by advocating rationality and moral intuition, regards happiness as the ultimate end of ethics and the fundamental criterion for evaluating human actions. Grounded in rational hedonism, he seeks to maximize pleasure for the greatest number of individuals. In contrast, Ayatollah Javadi Amoli, drawing upon revealed teachings and the intellectual heritage of Transcendent Theosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah), conceives happiness from a broader perspective, identifying it with the ultimate end of human life, namely, proximity to God (qurb ilā Allāh). From his viewpoint, happiness is not confined to worldly pleasure and well-being but also encompasses the spiritual and existential perfection of the human soul. Employing a descriptive-analytical method with a critical approach, this study examines Sidgwick's conception of happiness within his ethical system and offers a critique of it from the perspective of Ayatollah Javadi Amoli. The findings indicate that Sidgwick's reliance solely on reason and moral intuition, while neglecting divine revelation and heavenly guidance, is insufficient for leading human beings to genuine happiness. Since human reason is inherently limited and fallible, it cannot independently comprehend all dimensions of reality. Accordingly, the attainment of true happiness ultimately requires the guidance of revelation and adherence to divine teachings.یکی از مسائل مهم در نظام‌های اخلاقی، مسئله سعادت آدمی است. هر نظام اخلاقی بر مبنای اصول و جهان‌بینی که دارد، تلقی خاصی از سعادت و نحوه نیل بدان دارد. در این بین، سیجویک، با اعتقاد به عقلانیت و شهود اخلاقی، سعادت را به‌عنوان غایت نهایی اخلاق و معیار ارزش‌گذاری اعمال معرفی میکند. وی باتکیه‌بر لذت‌گرایی عقلانی، به دنبال حداکثرکردن لذت برای بیشترین تعداد افراد است. اما آیت‌الله جوادی آملی با تأسی از اندیشه وحیانی و میراث حکمت متعالیه، سعادت را در دیدی وسیع‌تر و به‌عنوان غایت نهایی حیات انسانی که همان قرب الهی است در نظر می‌گیرند. از منظر وی، سعادت صرفاً به لذت و خوشی دنیوی محدود نمی‌شود، بلکه شامل تعالی روحی و معنوی انسان نیز می‌گردد. در این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی سعی بر این است تا ضمن تبیین و تحلیل جایگاه سعادت در نظام اخلاقی سیجویک به نقد آن از منظر آیت‌الله جوادی آملی پرداخته شود. دیدگاه سیجویک با تکیه صرف بر عقل و شهود، بدون درنظرگرفتن وحی و راهنمایی‌های الهی، نمی‌تواند انسان را به سعادت حقیقی رهنمون سازد. عقل انسان، محدود و خطاپذیر است و نمی‌تواند به‌تنهایی تمامی ابعاد حقیقت را درک کند. بنابراین، برای رسیدن به سعادت حقیقی، نیازمند راهنمایی وحی و تبعیت از دستورات الهی هستیم.https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47821_768a02c350549c32585575742d6c29da.pdf