دانشگاه فردوسی مشهد جستارهایی در فلسفه و کلام 3060-8309 58 1 2026 08 23 Functions of Divine Fear in al-Ghazālī's Theology With Special Reference to Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn and a Brief Comparison with Rudolf Otto's Thought بررسی کارکردهای خوف از منظر الهیات ابو حامد محمد غزالی (با تأکید بر إحیاء علوم الدین) و با نگاهی اجمالی به اندیشه‌های رودلف اتو 103 130 47569 10.22067/epk.2025.95310.1479 FA هانا حبیبی دانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفان 0009-0009-7961-8359 رستم شامحمدی دانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفان 0000-0003-2188-0572 قدرت الله خیاطیان دانشگاه سمنان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه ادیان و عرفان Journal Article 2025 09 07 This study adopts a descriptive-analytical approach to examine the position of divine fear (khawf) within Imam Muḥammad al-Ghazālī's theological and spiritual system and analyzes it in light of Rudolf Otto's theory of the numinous experience. It first explains the theological functions of khawf in al-Ghazālī's intellectual framework and then investigates its relationship with Otto's conception of the numinous, particularly through the notions of awe and fascination. The analysis demonstrates that, in al-Ghazālī's thought, khawf transcends the level of ordinary moral fear or a merely psychological reaction. Rather, it constitutes an existential and epistemic state arising from the perception of God's infinite majesty and glory, leading the believer toward vigilance, repentance, and divine love. By contrast, Otto interprets awe as the primary human response to an encounter with the sacred, an experience characterized simultaneously by mysterious dread and irresistible attraction. The findings indicate that Otto's theory provides a useful conceptual framework for understanding the experience of khawf in Islamic mysticism, since, in al-Ghazālī's mystical theology, khawf represents the concrete manifestation of awe that transcends theoretical cognition and becomes an existential and transformative experience along the spiritual path. مقالۀ حاضر با رویکردی تحلیلی - توصیفی به بررسی جایگاه «خوف» در نظام سلوکی و الهیاتی امام محمد غزالی می‌پردازد و آن را در پرتو در اندیشه‌های رودلف اُتو، به‌خصوص تجربۀ امر مینوی یا نومینوس، تحلیل می‌کند. در گام نخست، کارکردهای الهیاتی خوف در دستگاه فکری غزالی تبیین می‌شود و در گام دوم نسبت آن با تجربه نومینوس یا امر مینوی در نظر اُتو، البته با محوریت مهابت و جذبه، مورد واکاوی قرار می‌گیرد. در پرتو این تحلیل و واکاوی درمی‌یابیم که خوف در نگاه غزالی مفهومی فراتر از ترس اخلاقی یا واکنش روان‌شناختی است؛ و به واقع حالتی وجودی و معرفتی است که از درک عظمت و جلال بی‌پایان الهی سرچشمه می‌گیرد و انسان را به مراقبه، توبه و محبت خداوندی سوق می‌دهد. در مقابل، اُتو مهابت را به‌مثابه نخستین واکنش انسان در مواجهه با امر قدسی می‌فهمد؛ تجربه‌ای که آمیزه‌ای از ترس رازآلود و جذبه‌ای شگرف است. یافته‌های مقالۀ حاضر نشان می‌دهد که نظریۀ اُتو قابلیت آن را دارد تا چارچوب مفهومی مناسبی برای فهم تجربۀ خوف در عرفان اسلامی فراهم کند؛ زیرا خوف در الهیات عرفانی غزالی به تجلی عینی احساس مهابت می‌ماند که از سطح ادراک نظری فراتر رفته و در مسیر سلوک معنوی به تجربه‌ای وجودی و تحول آفرین تبدیل می‌شود. https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47569_9afc97fe5dd1689adf1940721c0c1909.pdf