دانشگاه فردوسی مشهد جستارهایی در فلسفه و کلام 3060-8309 58 1 2026 08 23 The Distinction between Philosophical and Theological Schools through an Examination of Gradation in Existence and the Necessity of Recourse to Intermediaries تمایز مکاتب فلسفی و کلامی با بررسی تشکیک در وجود و نحوه ضرورت توسل به وسائط در آنها 177 198 47560 10.22067/epk.2025.92333.1419 FA هادی عبیداوی دانشجوی دکتری فلسفه و کلام، دانشکده الهیات دانشگاه شیراز 0000-0002-3064-1760 مصطفی ملکشاهی صفت استاد یار دانشگاه فرهنگیان- پردیس آیت الله طالقانی(ره) قم 0009-0004-0510-4770 مهدی ملکشاهی صفت استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان رضوی 0009-0000-1814-537X Journal Article 2025 02 25 The fundamental distinction between the philosophical and theological schools of Islam arises from their different foundational principles for understanding reality. Among the most significant of these principles are the doctrine of the gradation of existence (tashkīk al-wujūd)—or, more broadly, the problem of unity and multiplicity in being—and the essential necessity of recourse to intermediaries throughout the descending and ascending orders of existence. Using an analytical method, this study first presents, for the first time, a rationally exhaustive classification of the possible positions regarding gradation in existence and then critically examines the proponents and arguments of each position. Four principal views are identified: (1) complete ontological separateness (baynūnah ʿuzlī) together with essential heterogeneity among beings, as maintained by theologians and the Ahl al-Ḥadīth; (2) complete ontological separateness with essential homogeneity among beings, as upheld by the Peripatetic philosophers; (3) gradation within existence itself, according to Transcendent Theosophy; and (4) gradation in the manifestations of existence rather than in existence itself, according to Islamic mysticism. The latter three positions are compatible with one another. Since they respectively explain reality in terms of the emanation of beings, the descent of ontological grades, and the graded manifestations of the reality, the Rule of the One (qāʿidat al-wāḥid) appears in each with a different formulation, implying the essential necessity of intermediaries, respectively, as distinct beings, ontological grades of existence, or graded manifestations. تمایز اساسی بین مکاتب فلسفی و کلامی به خاطر اختلاف در بناها و مبناهای مختلف آنها در فهم هستی است. از جمله‌ این مبانی مساله‌ تشکیک در وجود یا وحدت و کثرت در هستی و ضرورت ذاتیه توسل به وسائط در قوس نزول و صعود است. در این تحقیق برای اولین بار ابتدا تصویرهای ممکن به حصر عقلی نسبت به مساله‌ تشکیک وجود بیان می‌شود. سپس قائلان و ادله‌ آنها مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد. بر این اساس با چهار دیدگاه روبرو می‌شویم: 1- بینونت عزلی و سنخی بین موجودات نزد متکلمان و اهل حدیث 2- بینونت عزلی و اشتراک سنخی بین موجودات نزد فلسفه مشاء 3- تشکیک در متن وجود نزد حکمت متعالیه 4- تشکیک در مظاهر وجود نه متن وجود در عرفان.سه دیدگاه اخیر قابل جمع شدن با یکدیگر هستند و از آنجایی که در آنها سخن از صدور موجودات، تنزل مراتب و ظهور مظاهر است قاعده الواحد با تعبیرهای مختلف ظهور می‌کند که لازمه آن وجود موجودات، مراتب و مظاهر به عنوان وسائط به نحو ضرورت ذاتیه است. https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47560_25393b46957e31fcdc605d76428cae67.pdf