دانشگاه فردوسی مشهد جستارهایی در فلسفه و کلام 3060-8309 58 1 2026 08 23 An Examination of the Compatibility of Avicenna’s Doctrine of the Resurrection with the Principles of His Psychology بررسی سازگاری دیدگاه ابن سینا در باب معاد با مبانی نفس‌شناسی 157 173 47453 10.22067/epk.2025.92997.1432 FA سید هادی رضائیان عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق (ع) حامده راستایی عضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی آل طه 0000-0002-4809-0151 Journal Article 2025 04 12 This study examines the compatibility of Avicenna’s doctrine of the resurrection (maʿād) and the persistence of the soul with the principles of his psychology. Employing a text-based analytical and critical approach, it investigates the points at which the foundations of Avicenna’s psychology appear to be incompatible with his account of the resurrection and the persistence of the soul. Avicenna advances several arguments for the immateriality and incorruptibility of the soul, concluding that all human souls persist after death. However, this conclusion appears to conflict with certain principles of his psychology, including the immutability of the soul’s substance and its separation from the body, the materiality of the imaginative faculty and the persistence of imperfect souls, the individuation of souls after separation from the body, the individuation of souls during their attachment to the body, the separation of imperfect souls, and the problems of ineffectiveness and transmigration. Some of these inconsistencies pertain specifically to imperfect souls, while others extend even to perfect souls. Avicenna’s rejection of the unity of the intellect and the intelligible, together with his view that the cognitive faculties—particularly the imaginative faculty—are material, constitute the principal source of the tension between his psychological principles and his doctrine of the persistence of souls. Recognizing the immateriality of the imaginative faculty would provide greater coherence to his psychological system and render his account of the persistence of human souls more consistent. مسئله این تحقیق، بررسی سازگاری دیدگاه ابن سینا در باب معاد و بقای نفوس با مبانی نفس­شناسی اوست. روش این مطالعه تحلیل انتقادی از مواضع ناسازگاری مبانی نفس­شناسی سینوی با دیدگاه او در باب معاد و بقای نفوس است. ابن سینا بر تجرد نفس و عدم فساد آن، براهینی اقامه می­کند و بقای تمام نفوس را نتیجه می­گیرد اما این نتیجه با برخی مبانی ابن سینا در نفس­شناسی، در تعارض است؛ از جمله ثبات جوهر نفس و مفارقت آن از بدن، مادی بودن خیال و بقای نفوس ناقصه، تشخص نفوس پس از مفارقت از بدن، تشخص نفوس زمان تعلق به بدن، مفارقت نفوس ناقصه و مشکل تعطیل و مشکل تناسخ. برخی از ناسازگاری­ها مربوط به نفوس ناقصه و برخی عام است و حتی دامن نفوس کامله را می­گیرد. دیدگاه شیخ باب اتحاد عاقل به معقول و مادی بودن قوای ادراکی به‌ویژه قوه­ی خیال، عامل اصلی ناسازگاری مبانی نفس­شناسی با دیدگاه او در باب بقای نفوس است. پذیرش تجرد قوه خیال، می­تواند نظام نفس­شناسی او را سامان دهد و بیانش را در مسئله بقای نفوس انسانی منسجم سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی و متن‌محور سامان یافته است؛ بدین معنا که با تحلیل درونی آثار ابن سینا و نقد نسبت‌های مفهومی میان مبانی نفس‌شناسی و آموزه‌ معاد، سازگاری یا ناسازگاری دیدگاه وی بررسی می‌شود. https://jphilosophy.um.ac.ir/article_47453_8c6dbe74136c6b99fdf23260b7b9f02b.pdf